kişisel özdeşlik 1

<11.06.012>  giriş gibi:
'kişisel özdeşlik' ezelden ebede ucunu kovaladığım bir tema. bir dönem felsefe okumalarım için en temel motivasyon kaynağı haline de gelmişti... bu blogu da esasında bu tema üzerinden başlatmıştım.. not etmem gereken çok başlık var.

genelinde özdeşlik ve onla bağlantılı olarak kişisel özdeşlik konusu tüm felsefe tarihinin en önemli çalışma alanlarından biri olagelmiş. bu konuda bir takım spekülasyonlar sunan budist geleneklere bir göz atmak gerekiyor en başta. sonra antik yunan'da parmenides ve herakleitos'a uğramak lazım. onların fikirlerini özgün bir düalizmde uzlaştıran, aynı anda da konunun bir problem olarak tariflenmesini sağlayan platon'un bazı metinleri üzerinde uzun uzun durmaya değer..

bu konuyu incelerken zihin felsefesi, yapay zeka, hesaplama kuramları, bilişsel bilim vb. alanlara yayılmak gerekiyor. ama ayrıca analitik diye adlandırılan felsefe geleneğinde bireysel özdeşlik üzerine son 40 yıldır daha da yoğunlaşmış bir tartışma sürdürülmekte. bu tartışma kendi köklerini locke'a kadar geriye götürüyor. güncel isimler ise lewis, williams, nozick, parfit vd...

öte tarafta, kıta felsefesi diye anılan felsefe geleneklerinde de özdeşlik sorunu merkezi önemde olagelmiş. tuhaf bir tür özdeşlik (karşıtlığı? / yokluğu?) anlayışı hegel'de merkezi önemde ve kendi-için-varlık'ın özdeşleşme olanaksızlığı (hiçliği, özgürlüğü) sartre'ın 'fenomenolojik ontolojisinin' temel taşı. bergson, heidegger, levinas, deleuze ve derrida da özdeşlik,  ayrım, başka, öteki ve yineleme üzerine yazmışlar.. bu metinlerin her biri üzerine de yazmak istiyorum.

tüm bunların dışında, şurda burda, antik ve antik-öncesi metinlerde konuya dokunan pasajlar buldukça not almaktaydım.. onları da not aldığım yerlerde buldukça eklemek istiyorum. gençlikte bunu yazarım ve entelektüel faaliyetimi sonlandırırım diye düşünüyordum :] galiba biraz zaman alacak...

<27.12.009> öykücülük ve özdeşlik [Oliver Sachs]: 
... "Jimmie G., another Korsakov’s patient, whom I have already described at length (Chapter Two), had long since cooled down from his acute Korsakov’s syndrome, and seemed to have settled into a state of permanent lostness (or, perhaps, a permanent now-seeming dream or reminiscence of the past). But Mr Thompson, only just out of hospital—his Korsakov’s had exploded just three weeks before, when he developed a high fever, raved, and ceased to recognize all his family—was still on the boil, was still in an almost frenzied confabulatory delirium (of the sort sometimes called ‘Korsakov’s psychosis’, though it is not really a psychosis at all), continually creating a world and self, to replace what was continually being forgotten and lost. Such a frenzy may call forth quite brilliant powers of invention and fancy—a veritable confabulatory genius—for such a patient must literally make himself (and his world) up every moment. We have, each of us, a life-story, an inner narrative—whose continuity, whose sense, is our lives. It might be said that each of us constructs and lives, a ‘narrative’, and that this narrative is us, our identities.

If we wish to know about a man, we ask ‘what is his story—his real, inmost story?’—for each of us is a biography, a story. Each of us is a singular narrative, which is constructed, continually, unconsciously, by, through, and in us—through our perceptions, our feelings, our thoughts, our actions; and, not least, our discourse, our spoken narrations. Biologically, physiologically, we are not so different from each other; historically, as narratives—we are each of us unique.

To be ourselves we must have ourselves—possess, if need be re-possess, our life-stories. We must ‘recollect’ ourselves, recollect the inner drama, the narrative, of ourselves. A man needs such a narrative, a continuous inner narrative, to maintain his identity, his self.

This narrative need, perhaps, is the clue to Mr Thompson’s desperate tale-telling, his verbosity. Deprived of continuity, of a quiet, continuous, inner narrative, he is driven to a sort of narrational frenzy—hence his ceaseless tales, his confabulations, his mythomania. Unable to maintain a genuine narrative or continuity, unable to maintain a genuine inner world, he is driven to the proliferation of pseudo-narratives, in a pseudo-continuity, pseudo-worlds peopled by pseudo-people, phantoms."...

Oliver Sacks, The man who mistook his wife for a hat and other clinical stories. 1985 baskısı.

>> bu linkte de Daniel Dennet'in konuyla bağlantılı (okunması gereken) bir yazısı var:

The Self as a Center of Narrative Gravity

<01.04.010> ...

"... When you get a concussion, the few instants before it happened are obliterated from your mind, as if you had never been conscious at that time. Just think-if you were knocked on the head at this moment, there would be no permanent trace left in your brain of your having read these past few sentences. Who, then, has been experiencing them? Does an experience only become part of you once it has been committed to longterm memory? Who is it that has dreamt all those many dreams you don't remember one bit of? Just as "now" and "I" are closely related terms, so are "here" and "I." Consider the fact that you are now experiencing death, in a curious way. Not being in Paris right now, you know what it is like to be dead in Paris. No lights, no sounds-nothing. The same goes for Timbuctu. In fact, you are dead everywhere-except for one small spot. Just think how close you are to being dead everywhere! And you are also dead in all other moments than right now. That one small piece of space-time you-are alive in doesn't just happen to be where your body is now-it is defined by your body and by the concept of "now." Our languages all have words that incorporate a rich set of associations with "here" and "now" namely, "I" and "me" and so on. ..."

Hofstadter and Dennet, eds., 1982, The Mind's I, p410. 

[nagel'in "nedir yahu bir yarasa gibi olmak?" adlı, pek de heyecan verici olmayan (ama ünlü) yazısına pek de heyecan verici olmayan bir yorum yazıyorlarmış araya böyle bir pasaj sıkışmış... ]

<09.11.015> greg egan, diaspora, 1997:

bu kitabı uzun zaman önce bir kenara kaydetmiştim. hardcore bilimkurgu romanı olarak tarif ediliyor ve öyle. bu açıdan incelemeyeceğim ama bu romanı. kitabın daha ziyade yan temalarından biri olarak orasına burasına serpiştirilmiş bireysel özdeşlik motifleriyle bir derdim var. o yüzden de kısaca kitabın evrenini anlatmam gerekiyor.

ilerleyen yüzyıllarda bir grup insan zihinlerini bir hesaplama ortamına aktarmışlar ve bu ortamda çeşitli şekillerde çoğalıyorlar da.. zihnin hesaplamalı kuramı, ya da hesaplamasal zihin kuramı.. ve fakat bu bireylerin çoğu hala büyük ölçüde insan zihinleri olarak yaşıyorlar ve ama bir kısmı farklı türde zihin hallerine doğru ilerlemiş ve düşünen / akıllı sistemler bir miktar çeşitlenmiş durumda.

eh, zihinler bir takım dijital hesaplama ortamlarında işleyen birer bilgisayar programına dönüştüğünde sinirsel zihinlerin donanım ve işleyişleri arasındaki katı eşleşmeden kurtulmak sözkonusu oluyor. farklı hesaplama ortamları arasında transfer edilebilen, kopyalanabilen, görece daha bir özgürce dönüştürülebilen, çoğaltılabilen ve yeniden bütünleşebilen zihinsel yaşamlardan sözedebiliyoruz. veri halinde uzayın başka bir noktasına aktarılabilir, oradaki hesaplama ortamında işlemeye devam edebilirsiniz, hatta başka bir uzaya geçiş yapabilirsiniz, binlerce klona bölünüp paralel hayatlar yaşayabilir, kendinizi yedekleyip büyük riskler alabilir, birden çok kaderi paralel takip edebilir ya da şahsiyet gradyanları oluşturacak şekilde ardışık klonlar boyunca dönüşebilirsiniz. yani.. siz?

ve egan greg de bu temaların hepsini ve daha fazlasını roman boyunca örnekliyor. farkedileceği gibi bu varyasyonların bir kısmı bireysel özdeşlik tartışmalarının düşünce deneyleriyle çakışıyor: ışınlanma, yarılma, birleşme, klonlanma ve bunların türevleri... hesaplama ortamına transfer işleminden başlayarak kendimizi bireysel özdeşlik tartışması içinde buluyoruz. sinir sistemim, zihinsel yapısı tam olarak haritalanabilsin diye, moleküller boyunca taranıp buharlaştırılırken, ölmüş değil miyim? kod olarak bilgim başka bir ortamda işlemeye başladı diye yaşamaya devam ettiğimden söz edebilir miyiz? [bkz. ışınlanma kurguları]

p. 35 - Yatima’s clone started up in the gleisner body and spent a moment reflecting on vis situation. The experience of “awakening” felt no different from arriving in a new scape; there was nothing to betray the fact that vis whole mind had just been created anew. Between subjective instants, ve’d been cross-translated from Konishi’s dialect of Shaper, which ran on the virtual machine of a womb or an exoself, into the gleisner version which this robot’s highly un-polis-like hardware implemented directly. In a sense, ve had no past of vis own, just forged memories and a secondhand personality ... but it still felt as if ve’d merely jumped from savanna to jungle, one and the same person before and ... [bkz. parfit'in soruları: "does it matter?" "is it as good?"]

ve romandaki insanların bir kısmı taranma işlemine katı, hatta ideolojik bir hayır cevabı veriyorlar. ölümlü biyolojik hayatı ölümle gelen bir ölümsüzlüğe yeğliyorlar. fakat, ilk olarak, bir kere kod halindeyseniz, ondan sonrası ne farkediyor? ama daha derinde, zamansal özdeşlik açısından kod halinde olmak ya da biyolojik bedende olmak bir fark yaratıyor mu? derek parfit, biri en az diğeri kadar iyi diyecekti; ikisi de eşit derecede kötü demek yerine.

p. 35 - The original Yatima had been suspended by vis exoself prior to translation, and if everything went according to plan that frozen snapshot would never need to be restarted. The Yatima-clone in the gleisner would be re-cloned back into Konishi polis (and re-translated back into Konishi Shaper) then both the Konishi original and the gleisner-bound clone would be erased. Philosophically, it wasn’t all that different from being shifted within the polis from one section of physical memory to another — an undetectable act which the operating system performed on every citizen from time to time, to reclaim fragmented memory space. And subjectively, the whole excursion would probably be much the same as if they’d puppeted the gleisners remotely, instead of literally inhabiting them ...

bir uzay aracının ya da insansı robotun içinde işlerken kaza geçirip yokolduktan sonra yedeğimizden yeniden ana sisteme yükleniyorsak burada da robert nozick'in 'en yakın takipçi' kurgusunu hatırlıyoruz:

p. 39 - Yatima replied without hesitation. “Quicksand. We both fall into quicksand, so we can’t even communicate with each other. We just float beneath the surface until our power runs out.” Ve checked vis gleisner’s energy store, a sliver of magnetically suspended anticobalt. “In six thousand and thirty-seven years.” “Or five thousand nine-hundred and twenty.” Shafts of sunlight had begun to penetrate the forest; a flock of pink-and-gray birds were making rasping sounds in the branches above them. “But our exoselves would restart our Konishi versions after two days — so we might as well commit suicide as soon as we’re sure we wouldn’t make it back by then.” Inoshiro regarded ver curiously. “Would you do that? I feel different from the Konishi version already. I’d want to go on living. And maybe someone would come along and pull us out in a couple of centuries.” Yatima thought it over. “I’d want to go on living — but not alone. Not without a single person to talk to.” [bkz. fission ve closest continuer]

hafızada kopyalanarak klonlanmamız, veri halinde uzaktaki bir kente bir kopyamızın gönderilmesi, geride kalan klonumuzun hafızada tutulması ya da işler halde durması, ışınlanma, klonlanma ve beyin nakli yoluyla yarılma kurgularını karşılıyor. bu klonların yeniden birleşmesi ise füzyon kurgularını. tabii, milyarlarca yıl sürebilen zihinsel yaşantılar ister istemez başı sonunu tutmayan bir dönüşümler setini akla getiriyor. hermann mesela, karakterini tekrar tekrar yeniden icat ediyor, ya da hafızasını silen, dönüştüren bireyler de romanda örnekleniyor ve bunu ölümle eşleştirenler de:

P.44 - Yatima was annoyed. “What’s wrong with that? There’s not much point to longevity if all you’re going to do with your time is change into someone else entirely. Or decay into no one at all.” [bkz. methuselah]

özetle, roman bireysel özdeşliğe dair akademik tartışmanın ana momentlerini ve bunları görselleştiren düşünce deneylerini ete kemiğe büründürüyor. daha ileri gidip 'edebiyat tüm bu tartışmanın varoluşsal yükünü ve manasını okuyuculara aktarıyor' diyeceğim ama öyle değil. belki olsa olsa 'koda, hesaplamaya büründürüyor' demek daha doğru olur. kitapla ilgili temel eleştirim bu noktaya yönelecek. doğru, öyle bir kurgu öyle bir evren ortaya serilmişti ki bireysel özdeşlik tartışmasının tüm varyantlarını işlemeyi sağlayabiliyordu; ama tüm varoluşsal yükünden arınmış halde. problematik özdeşlik halleri bize ait değildi, biz olmayana, başka tür zihin durumlarına, hipotetik zihinlere aitti. e bireysel özdeşlik ama neden önemli bir problemdi? özdeşliğin genel tartışmasının dışında, nasıl bir varoluşsal aciliyeti vardı? özdeş olabiliyorduysam ya da olamıyorduysam bunun önemi var mıydı? ve, daha önemlisi, belki aynı eleştiri akademik tartışmaya hakim olan tüm düşünce deneylerine de yöneltilmeliydi?

diaspora topu taca atarken konuyu öyle hafifletiyor ki bireysel özdeşlik konusu teknik bir pornografinin kenarındaki hafif / güçsüz / kıvamsız bir motif olarak kalıyor...

<10.11.015> borges [the nothingness of personality*]: 
öğrendim ki borges'in böyle bir metni var*. geçen haftaya kadar dikkatimi çekmemeyi başarmış olması... yazı şu anki ben'in tamlığını anlatıyor ve bu tamlığın kendi ve şahsiyet ile ilişkisizliğini... bu, bana da sorsanız, bireysel özdeşlikle ilgili varoluşsal anlatının merkezi:

 ... There is no whole self. Any of life’s present situations is seamless and sufficient. ... [ben yaşantısının anlık bütüncüllüğü vs. zamansal bütünleşememe hali]  

... Are you, as you ponder these disquietudes, anything more than an indifference gliding over the argument I make, or an appraisal of the opinions I expound? ... [delil olarak empirik gözlemler]

 ... I, as I write this, am only a certainty that seeks out the words that are most apt to compel your attention. The proposition and a few muscular sensations, and the sight of the limpid branches that the trees place outside my window, constitute my current I. ... 

 ... No one, on thinking about it, will accept that the self can depend on the hypothetical and never realized nor realizable sum of different states of mind. ... They err, as well, who suppose that the negation of personality I am urging with such obstinate zealotry refutes the certainty of being the isolated, individualized, and distinct thing that each of us feels in the depths of his soul. ... 

 ... The sensation of cold, of spacious and pleasurable suppleness, that is in me as I open the front door and go out along the half-darkness of the street is neither a supplement to a pre-existing self nor an event that comes coupled to the other event of a continuing and rigorous self. [ne kadar arasam da kendi'yi bulamıyorum (bkz. hume)] ... 

... There is no whole self. It suffices to walk any distance along the inexorable rigidity that the mirrors of the past open to us in order to feel like outsiders, naively flustered by our own bygone days. ... [hafızamdaki kendi'nin dışında kalıyorum, ben başka, hafızada kovaladığım başka kişi]

... He saw that he was like everyone else: that is, that he was no one, or little more than an unintelligible cacophony, persisting in time and wearing out in space. ... [kimse olmamak]

*yazı şu kitapta: Borges, J. L. (2000). Borges: Selected Non-Fictions. (E. Weinberger, Ed., E. Allen & S. J. Levine, Trans.). New York: Penguin. 
kitap ise bu linkte bulunabilir.

<18.11.016>Thomas Metzinger ve Hiç Kimse Olmamak:
1. 
Deneysel felsefeci Thomas Metzinger (M) aynı zamanda R. Scott Bakker'in bilimkurgu 'thriller'ı Neuropath'ın kahramanı Thomas olsa gerek. T. bir kitap yazıyor, hayat değiştiren türde bir kitap. T.'nin en yakın arkadaşı Nörolog Neil ise kağıtta etkisizce yatan görüşleri ete kemiğe büründürüyor, yani insanların sinirsel sistemine müdahale ederek bilinçli yaşantıların nasıl indirgemeci biçimde tariflenebileceğini, daha da ötesi bu teknoloji kullanılarak insanların bilinçli yaşantısının nasıl manipule edilebileceğini gösteriyor. Buna da "the Argument" denmiş; Sav.

İşte o kitap, kanımca, Being No One'ın ta kendisi (BNO). Tabii M. bu kitaba bir de "Precis" (P) yazmış, çünkü BNO--Amerikanca bir ifadeyle--'kötü yazılmış' bir kitap. Yani bir Arı Us ile kıyaslayalım, Arı Us uzun ve karışıktır ve ona da bir açıklama kitabı yazılması gerekmiştir ama her satırı da yerindedir, lazımdır; konusu karışıktır, tartışılmaya değerdir ve gereğince tartışılmıştır. Ama BNO daha ziyade gereğinden fazla uzatılmış bir kitap. Lafın tamamı aptala söylenir diyoruz ama aptal bu kadar uzun ve karışık bir... O yüzden, akademik makalelerine, BNO'ya ve P'ye ek olarak M. bir de çok daha sade popüler-bilim kitabı yazmış, bu kitabın adı da The Ego Tunnel (ET). [ET'nin 'ben' ve 'özgür irade' yanılsamalarıyla ilgili kısımlarını ayrı bir paket olarak başka bazı kitaplarla birlikte ele alma niyetim var.]

M. diyor ki, "sizi 'kendi' [self] diye bir şeyin varolmadığına ikna etmeye çalışacağım" (ET, intro.). Önerilen indirgemeciliği detaylandırırsak (BNO 641): kendi[lik]ler [selves] bağımsız bireysel antiteler, ya da tümüyle kendilerine dayalı olarak varolabilen ontolojik tözler, ya da gizemli biçimde değişmeden kendi kalabilen, bu şekilde zamanda özdeşliği sağlayan özler olarak varolmazlar. Bireysellik (basitlik ve bölünmezlik anlamında), tözsellik (ontolojik otonomi anlamında) ve özsellik (zamanaşırı aynılık anlamında) kendi[lik]lerin özellikleri değildir. Ve bu anlamda biz hiçkimseyizdir [no one] ve dünyada kendi[lik]ler diye bir şey bulunmaz, ya da en azından açıklayıcı bir kuram için 'kendi' gerekli bir kurgu değildir.

2. 
Her ne kadar altta yatan indirgemecilik, bir eliminativizm olduğu iddia edilerek kitabın esas savı olarak sunulsa da (Budistler ve Hume ile krş.) genelinde M.'nin yapıtı önce bilincin sonra da 'kendi'ye dair kurguların (ben, benim, kendi, şahıs, vd.) nasıl süreçler içinde açığa çıktığına dair bir kavramsal kurgu önermekle ilgileniyor. Ve bu kurgu en sonunda şunu demeye varıyor: 'Kendi' yoktur, bilinçli yaşantının parçası olan kendi-modelleri vardır (Phenomenal Self Models, PSM) ve bunların model olduğu anlaşılmaz (bunlar geçirgendir [transparent]) (BNO 16). 'Kendi' PSM'in içeriğidir, dolayısıyla değişmeyen bir özden değil karmaşık bir öz-temsil sürecinden sözetmekteyizdir (BNO 641). Tözselliğe, özselliğe ve bireyselliğe dair fenomenal deneyimler bu temsili içeriğin özel biçimleridirler (P 3-4).

Bu noktada görüyoruz ki, daha özenli bir kategorizasyonda, M. bir indirgemeci olarak da anlaşılabilir. Parfit'in kendi pozisyonunu indirgemecilik olarak tariflemesiyle karşılaştıralım, P.'ye göre 'kendi'ye dair işleyişler sinirsel düzeyde yeterli biçimde açıklanabilir, dolayısıyla o düzeye indirgenebilir, ek bir kurgu olarak kendi'den bahsetmemiz fazlalıktır. Eliminativist (mesela Hume) "o şey yoktur, baştan başa yanılsamadır" derken indirgemeci "o şey vardır ama daha alt düzeydeki bir mekanizmayla da anlaşılabilir" diyor. Esasında M. de tam olarak bunu söylüyor ve PSM'in sinirsel mekanizmalarla açıklanacağını vurgulamaya özel bir önem veriyor. M. kendini eliminativist olarak sunarken 'halk-kuramsal' 'kendi' anlayışlarının flojiston gibi tümüyle çöpe gitmesi gerektiğini, PSM'nin bambaşka türden, uzlaşmaz bir antite olduğunu ima ediyor olmalı. Bir bakışla, PSM 'kendi' ve ilgili kurguları açıklayan alt kademe bir mekanizma olarak görülebilirdi, tabii o da daha alt kademe sinirsel işleyişlerle açıklanacağı için, belki ayakları iki kademe yerden kesilen 'kendi' indirgenmenin ötesinde çöpe gidiyordu?

3. 
Tüm bu kurgunun genel adı, Öznelliğin Kendi-Modeli Kuramı (The Self-Model Theory of Subjectivity, SMT) (P 1). SMT, bilinçli yaşantı türleri hangi özellikleri taşıdıklarında bilinç kategorisinde ya da bilincin alt kategorilerinden birinde yer alır, onu tarifleyen bir kategori modeli oluşturmaya yöneliyor ("a constraint satisfaction approach to phenomenal experience", P 2). 'Fenomenal temsil' ifadesi 'bilinçli yaşantı / bilinç içeriği' ile aynı anlamda kullanılıyor. Modelde 10 adet temel kısıt ve bir adet de ek evrimsel kısıt var. Kısıtlar içinde 3 adedi var ki bunlar asgari kısıtlar, yani en elementer düzeydeki bilinç için yeter şart kümesi (BNO, chapter 3).

(1) Globallik kısıtı ["the globality-constraint"]: bilinçli içeriklerin işlemden geçirilip kullanılmasında çok yönlü/türlü erişim. Mesela kasıtlı odaklanma, bilişsel gönderme, dilsel değerlendirme-ifade, duygulanım, eylem planlama, vd. farklı katmanların aynı içerikle ilgili olabilmesi.. Tabii bu içeriklerin işlenmesindeki doğrudanlık, esneklik ve otonomi seviyeleri farklılaşıyor. Bu içeriklerin önemli bölümü "benim olmak" diye tarifleyebileceğimiz bir fenomenal nitelikte ortaklaşıyorlar.
(2) Şimdi ve burda olma kısıtı ["the presentationality-constraint"]: İçerikleri şimdi ve dünyada deneyimleyen bir 'kendi'yimdir ve varoluşum bir zamansal doğrudanlık / aracısızlık ("temporal immediacy") arzeder. Tabii, her kendi-temsili aynı zamanda bir kendi-simülasyonudur.
(7) Şeffaflık kısıtı ["the transparency-constraint"]: Sistemin kendini değil sadece bilincin içeriğini deneyimleme, sistemin altta yatan bilişsel işlemlerinin görünür olmaması anlamında sistemin şeffaflığı.. Beyin kendi kendisine karşı çoklukla kördür ("autoepistemic closure") [opaklık mefhumunu anlamak için ise bilim kurgulardaki "glitch"leri düşünelim, mesela Matrix'teki dejavu'lar]. Ancak bu kısıt sağlandığında bir 'kendi[lik]' olarak kendimize kişisel özdeşliğimiz bir yanılsama haline gelip inandırıcı olabilir. Aksi taktirde onu elverişli bir kurgu olarak araçsallaştırabilirdik ve varlığımızın temeli / merkezi haline getirmeyebilirdik [ve Budizm 2600 yıllık bir terbiye pratikleri geleneği haline gelmek durumunda olmazdı]. Bu noktada not ediyor ki, şeffaflık da esasında farklı derecelenmeler arzeden bir fenomen ve pek çok durumda sistemin işleyişi kendisine kısmen opaklaşıyor (mesela arkamızı göremeyişimiz bize dünyaya doğrudan açılan bir pencere olmadığımızı hatırlatıyor), yani farkedilir hale geliyor. Ayrıca, 'kendi'siz fenomenal haller (mesela bazı spiritüel deneyimler ve depersonalizasyon gibi psikiyatrik vakalar) bilinç kategorisine dahil kılınırsa şeffaflık zorunlu bir kısıt olarak görülmeyebilirdi (P 23).

4. 
Bilincin daha detaylı biçimde tarif edilmesini sağlayan ama istisnaları da bulunabilen diğer kısıtlara gelirsek,

(3) Tutarlı bir global duruma entegrasyon ["Integration into a Coherent Global State"]: 1. kısıtın devamı olarak, fenomenal hallerin içerikleri her zaman bir dünyaya, benim dünyama entegredir. Bu kısıt aynı zamanda öznel deneyimin dünyaya yerleşik (situated) oluşunu da kapsar.
(4) İçiçe / büklümlü bütüncüllük ["Convolved Holism", "Nestedness"]: Bilinçli deneyim çeşitli antitelerin birbiri içine / altına hiyerarşik bir yolda takıldığı / kapatıldığı / eklendiği bir durum arzediyor. Mesela temsili, işlevsel ve nörobiyolojik seviyelerin hiyerarşisi, ya da parça bütün ilişkileri, ya da kavram ve kategori hiyerarşileri...
(5) Dinamiklik ["dynamicity"]: Fenomenal haller çoğunlukla yönlü, aktif ve değişken bir zamansallığa atılmış olarak açığa çıkıyor.
(6) Bakış açısına bağlılık ["Perspectivalness"]: Yine istisnaları bulunmakla beraber (bir şizofreniğin zihninde 'öteki'nin sesi, bir esriğin dimağında 'ben'in yitmesi vd.), bilinçli fenomenler çoğunlukla belirli bir kişinin bakışına göre açığa çıkıyor.
(8) Çevrimdışı aktivite ["Offline Activation (simulations)"]: Sözgelimi rüyalar, çağrışımsal fanteziler, birden akla gelen canlı anılar, gündüz düşleri, iç konuşmalar vb. global ancak çevrimdışı bilinçli durumlardır. Bunlar bir anlamda simülasyondurlar.
(9) Yeğinlik temsilleri ["Representation of Intensities"]: İstisnasız [!!?] tüm fenomenal içeriklerin yeğinlik parametresi bulunuyor diyor; acı, görsel duyumsama, renkler, vd. farklı yeğinliklerde (şiddetlerde) algılanıyorlar.
(10) Aşırı pürüzsüzlük [“Ultrasmoothness”]: Basit içeriklerde, mesela renk alanlarında şahit olunabilen homojenlikler.

Bu on kısıta ek olarak, (bilinç durumunun tümüyle rastgele biçimde açığa çıktığı) "O en olmayacak olay" türü düşünce deneylerine karşı M. bir de Adaptivite kısıtı öneriyor.

5. 
M. çoklu-disiplinli bir çalışma yürüttüğünü ya da bunun zeminini kurmaya çalıştığı iddiasında. Bu disiplinler Bilişsel Bilimler, Nörobilim, Psikoloji (anomaliler), Felsefe (Analitik felsefe + Fenomenoloji) ve Yapay Zeka. Çalışmanın felsefi üretimi özne-nesne kurgusunun izah edilmesi (M.'nin ikinci kavramsal önerisi bunun üzerine, Yönelmişlik İlişkisinin Fenomenal Modeli (Phenomenal Model of The Intentionality Relation, PMIR)) ve bilincin yeter ve gerek şartlara dayalı geleneksel bir kavram şemasına oturtulmasına odaklanıyor. Ancak, kitabın daha ziyade bir yan konusu olan "qualia" tartışması dışındaki tartışmalar teknik açıdan zayıf. Kitabın ilginç bir iddiası her başlığını 4 farklı düzeyde, fenomenolojik, temsili, [teleo-]işlevsel ve nörobiyolojik açılardan tartışmak; bu şemacılık çoklukla lafı gereksiz uzatmaktan başka şeye yaramamış olsa da.

Esasında, kitabın ilk çıktığı dönemde bu kavram yaygınlık kazanmış olsaydı, M. çalışmasını "Deneysel Felsefe" olarak tarifleyebilirdi. Özellikle --kendisinin de üzerinde deneyler yoluyla çalıştığı-- Beden Dışılık Deneyimi (Out of Body Experiences, OBE) ve hayalet uzuvlar (phantom limbs) üzerinden 'ben'in mevkisinin ve bedeninin kişi tarafından bir takım modeller yoluyla anlaşıldığı iddiasını (PSM) destekleyen güçlü empirik deliller sunuyor (ve bu, konunun çeşitli yönlerinin derinlemesine geliştirilip çalışıldığı olası felsefi tartışmalara öncelikli geliyor bana). Dolayısıyla, BNO 4. ve 7. bölümler boyunca uzanan anomali incelemeleri kitabın önemli ve ilginç kısımları diye düşünüyorum (İdrak yitimi / Agnosia, Yoksayma / Neglect, Körgörü / Blindsight, Halusinasyonlar, Rüyalar, Hastalığını idrak edememek / Anosognosia, Özdeşlik sorunları / Identity disorders, Dağılan kendi-modelleri / disintegrating self-models, Hayali 'kendi'ler / Hallucinated selves: Hayalet uzuvlar, Beden Dışılık Deneyimi, Hayali faillik / Hallucinated agency, Çoklu kişilikler, Bilinçli rüyalar / Lucid Dreams).

6. 
Bilincin neden evrimleşmiş olabileceğine M.'nin verdiği yanıtlar arasında şu dikkatimi çekti: M.'ye göre, fenomenal modeller bir organizmayı yeni işlevsel özelliklerle donatan nörohesaplama aygıtları. Bu aygıtlar belirli olguları ve verileri işlemden geçirilip kullanılmak üzere global düzeyde kullanılabilir kılıyorlar.

Örneğin, 'kendi[m]' olan ve olmayan (dış dünya) arasına konan işlevsel ayrım ile Yönelmişlik İlişkisinin Fenomenal Modeli (PMIR) açığa çıkıyor, bu da özne-nesne kurgusunun zemini. Böylece sistemin eyleyen ve deneyimleyen bir özne / fail olarak modellenebilmesi mümkün oluyor (P 27). Bir kademe sonrasında, PMIR'ın da bilinç düzeyinde modellenmesi sözkonusu olduğunda sistem irade ve faillik kurgularını global düzeyinde işlemeye başlayabiliyor (P 29-30). Bu noktada fenomenal olmanın ötesinde bilişsel bir öznellik mümkün hale geliyor. Dahası, sistem 'öteki'ni kendine benzer bir fail olarak kurabilir ve hatta onların zihinsel durumlarına dair simülasyonlar oluşturabilir hale geliyor (empati), bu da toplumu mümkün kılıyor.

BNO bilinçli bir birinci tekil şahıs bakış açısının temsiliyetçi ve işlevselci analizini öneriyor (BNO 16). (Aşkın veya gizemli bir 'iç'e kapalı bir özne kurgusuna başvurmadan, temsiliyetçi ve realist bir bilinç kuramı oluşturulabileceğini anlayamayanlar bulunduğu için bu nokta tümüyle önemsiz değil.) Buna göre, fenomenal kendi bir 'şey' değil, bir süreç. Ve ama, yanılsamanın kendisi de en az diğer 'şey'ler kadar bir 'şey'dir aslında. Platon haklıdır elbette, kendinle aynı kalan bir şey hiç olmamıştır ki. Ve ama Platon haksızdır elbette, idealar da var değildir. Geriye de insani organizmanın algı düzeyinde (masa gibi) 'şey'ler olarak temsil edip işlevselleştirdiğimiz süreçler kalıyor.

7. 
Kişisel özdeşlik tartışması açısından sorun 'ben'in bana mantıksal / matematiksel bir yolda eşit olamaması değilse, daha iyi bir ifadeyle sorunun kendisi bu eşit olamama hali değilse ama bundan kaynaklanan bir şeyse, burada problemin iki olası kuruluşu çatallanarak ayrılıyor: Birincisinde bu eşit / 'kendi' olamama halinin önemli olup olmadığının tartışılması, öbüründe ise, peki öyle değilse, ruh ve özdeş kayıpsa, bu ben nedir nasıldır, kişi-ben-benim-kendi nasıl bir kurgular çoklusudur, bu kurgular nasıl gerçeklikleri temsil etmeye --ve bir de işlevsel kelimesine dönecek olursak-- nasıl potansiyelleri işlevselleştirmeye çalışır?... M. birinci problemin farkında olmakla beraber esas olarak ikinci yola giriyor.

"... imperative to live—indeed, live forever—was burned into our brains, into our emotional self-model, over the course of millennia. But our brand-new cognitive self-models tell us that all attempts to realize this imperative will ultimately be futile. Mortality, for us, is not only an objective fact but a subjective chasm, an open wound in our phenomenal self-model. We have a deep, inbuilt existential conflict, and we seem to be the first creatures on this planet to experience it consciously. Many of us, in fact, spend our lives trying to avoid experiencing it. Maybe this feature of our self-model is what makes us inherently religious: We are this process of trying to become whole again, to somehow reconcile what we know with what we feel should not be so. In this sense, the Ego is the longing for immortality. The Ego results in part from the constant attempt to sustain its own coherence and that of the organism harboring it; thereby arises the constant temptation to sacrifice intellectual honesty in favor of emotional well-being." BNO 218 (ayrıca boylu boyunca ET)

<8.1.017> Schopenauer'den: varkalmada Ben'in önemi: 


Kopyalama ve uploading/mindscan türü tüm güncel felsefe ve bilimkurgu spekülasyonlarına karşı insanın o karşılanamaz merkezi talebi: "Ben sürmeliyim":

thrasymachos: Listen, without a continuance of my individuality, I would not give a farthing for all your immortality.
philalethes : Perhaps we can still bargain with you. Suppose I guaranteed you the continuance of your individuality, yet made it a condition that a completely unconscious death-sleep of three months should precede the reawakening of that individuality.
thrasymachos : That would do.
philalethes: Now as in a state of complete unconsciousness we have absolutely no measure of time, it is quite immaterial to us whether three months or ten thousand years elapsed in the world of consciousness while we were lying in that death-sleep. For on waking up, we must accept on faith and trust the one thing as well as the other; and so it must be a matter of indifference to you whether your individuality is given back to you after three months or after ten thousand years.
thrasymachos : In the last resort, of course, that is undeniable.
philalethes : Now if after the lapse of the ten thousand years, someone forgot to wake you up, I believe that such a misfortune would not be great after you had become so accustomed to that very long non-existence which followed a very brief existence. But it is certain that you could not feel anything of it; and you would be quite consoled about the matter if you knew that the mysterious mechanism, maintaining in motion your present phenomenal appearance, had not for one moment ceased during those ten thousand years to produce and set in motion other phenomenal appearances of the same kind.
thrasymachos: Indeed? And in this way you mean quite furtively and imperceptibly to cheat me of my individuality? You cannot swindle me in this way. I have stipulated for myself a continuance of my individuality, and no motives and phenomena can console me for the loss thereof. It lies nearest to my heart and I will not let it go.
philalethes : Then you regard your individuality as so agreeable, admirable, perfect, and incomparable that there can be none more perfect whereof it might perhaps be asserted that one could live better and more easily in it than in yours.
thrasymachos : Now look, whatever my individuality may be, I am this.
For me there is nothing in the world like me;
For God is God, and I am I.
I, I, I, want to exist! That is of importance to me and not an existence concerning which one must first convince me by arguments that it is mine. 

*Schopenauer, Parerga and Paralipomena 2, chapter 10, p280-1.

kişisel özdeşlik, paket 2

<27.11.016> Bernard Williams: 'kendi'nin sorunları
1. 
Bernard Williams, 1960 - 80 arası dönemin önemli ve ilgi çekici ahlak felsefecilerinden. Daha çok eleştirel bir figür olarak tanınıyor (özellikle utilitaryanizm eleştirisi) zira ahlakın insanın yaşamsal gerçekliğinde karşılaştığı tüm çetrefil, sıkıntı ve çelişkilerde incelenmesini savunuyor ve bütüncül ahlaki sistemlere karşı kişinin otantik ve samimi eylemini vurguluyor. Mesela o dönemin Fransasında yazıyor olsaymış Varoluşçu bir düşünür diye anılırmış (ki felsefe üslubunda Analitik geleneğe dahil olsa da Varoluşçu literatüre örtük-açık göndermeler yapabiliyor).

Williams 'kendi' [self] meselesine esas olarak, ahlakı boğumlu barsaklarında kavrayıvermek istediği için ve tabii ahlakın temelindeki iradi faillik kurgusu nasıl olup ben / kendi / kişi / birey olduğumuzla ya da olamadığımızla sıkı sıkıya bağlı olduğu için eğiliyor. Ve böylece kişisel özdeşlik tartışmasının 1960 sonrasındaki derinlemesine işlenip geliştirilme sürecinde, Strawson ve Shoemaker ile beraber, çekirdek (seminal) bir rol oynuyor. Burada 50'ler ve 60'lar boyunca yazılıp "Problems of the Self"* başlığıyla 1973'te derlenmiş bazı yazıları özetleyeceğim bir kaç kolonda.

Williams'ın tartışmasında özdeşlik meselesi ilk olarak 'özdeşliğin bilinme kriteri nedir' sorusuyla açığa çıkıyor. Literatürde özdeşliğin (identity) ve sürmenin (survival) koşulu olarak sıklıkla psikolojik kriterler, yani anılar ve kişiliğin sürekliliği savunuluyor. Sözgelimi Locke soruya 'bilinç' diye cevap vermişti [kelimeyi anılar / hafıza anlamında kullanıyor]. Williams psikolojik kriterlerin yetersiz olduğunu ve zaman-mekansal sürekliliğin koruyucusu olarak bedenin özdeşlik kurgusu için vazgeçilmez olduğunu --esasında benzerleri antik dönemden beri mevcut olan-- bir seri düşünce deneyi üzerinden göstermeye çalışırken esas amacına ulaşamasa da özdeşlik kavramının çetrefilli ve sıkıntılı yanlarını ikna edici biçimde ortaya koyuyor ve sonraki tartışmanın zeminini oluşturacak düğümleri atıyor.  

*Bernard Williams, 1973, Problems of the Self, Philosophical Papers 1956-1972, Cambridge University Press.

2.  "Problems of the Self":

Williams özdeşlik tartışmasına bedenin sürekliliğinin kişisel özdeşliğin her zaman bir zorunlu koşulu olduğunu öne sürerek dahil oluyor. Çünkü, özdeşliğin kriteri bir kişinin gelecek bir zamanda hala aynı kişi olup olmadığını pratikte söyleyebilmeyi sağlamalı ki bir kriter olarak değer taşısın. Oysa hafızam başkaları tarafından erişilebilir değil. Ve hafızam benim için de bu açıdan bir kriter sunmuyor, zira anılarım yanıltıcı olabileceği gibi her zaman eksiktirler ve durum bu ise ben bunun böyle olduğunu da bilemem. Bu savı savunmak için ilk olarak Guy Fawkes'ın anılarını ve kişiliğini taşımaya başlayan adamı tartışıyor [birden çok Guy Fawkes olamaz?]:

"Suppose a person A to undergo a sudden change, and to acquire a character exactly like that of some person known to have lived in the past, B. Suppose him further to make sincere memory claims which entirely fit the life of B. We might think these conditions sufficient for us to identify A (as he now is) with B. But they are not. For another contemporary person, C, might undergo an exactly similar change at the same time as A, and if the conditions were sufficient to say that A = B , they would be sufficient to say that C=B as well. But it cannot be the case both that A = B and C=B, for, were it so, it would follow that A = C , which is absurd. ... the rational course is to abandon both." p19

Yani, bir kişinin anıları ve kişiliği başka bir bedende ortaya çıkabiliyorsa, aynı anılar ve kişilik birden çok kişide aynı anda açığa çıkabilir, fakat özdeşlik birebir bir kavramdır, aynı şeye aynı anda iki farklı şey özdeş olamaz, bu bir çelişki: yani iki 'farklı' şeyin 'özdeş' olması... Buradan hareketle bedenin ihmalinin kişisel özdeşlik fikrinin tüm içeriğini boşalttığını öne sürüyor. Bu yarılma / çoğalma argümanı esasında hiç yeni değil, zira kurgu bilindik yeniden doğum ya da reenkarnasyon senaryolarına paralel.

3.  "Bodily continuity and personal identity":

2. bölümde Coburn'ün, 'epey olanaksız bir olay' (an improbable event) türünden bir itirazına yanıt vermek için tartışmasının terimlerini detaylandırıyor. Coburn'ün senaryosunda*, George ortadan kayboluyor ama kısa bir zaman aralığından sonra yeni bir George* beliriyor. Bu durumda Goerge*'ın George'a özdeş olduğunu düşüneceğimiz iddia ediliyor [Nozick'in yakın takipçi ('closest continuer') diye adlandıracağı şema]. Burada Williams özdeşlik yargısının bir benzerlik yargısından farklı olduğunu hatırlatıyor.

Buradan sonrasını 5. bölümle (Are persons bodies?) birlikte ele alıyorum, orada özdeşliğin bedensel kriterine dönük 4 itiraz grubunu ele alıyor. Bunların 4.sü dikkate değer ("The identity of persons is not the same as the identity of bodies"). Yukarıda zihinsel yaşantının yarıldığı (çoğaldığı) bir senaryoyu andık (Guy Fawkes). Bu senaryo özdeşlik kavramını işlemez kılıyordu. Esasında bedenin yarılmaları da benzer sorunlar yaratıyor. Sözgelimi C.B. Martin tarafından önerilen bir senaryoda** bir kişinin (A) amip gibi ikiye yarıldığını ve sonuçta birbirine eş iki kişinin (A' ve A'') ortaya çıktığını hayal edebiliriz. Bu durumda ikisi de A'ya özdeş olamaz, aksi taktirde birbirinden farklı iki şey aynı şeye özdeş ve dolayısıyla birbirine özdeş olmalıdır. Özdeşlik kavramı işlemeyi bırakır [p23]. Eğer bu tür argümanlar mental / zihinsel / psikolojik kritere karşı kullanılabiliyorsa bedensel kritere karşı da kullanılabilecektir.

Shoemaker'dan gelen başka bir senaryoda, iki kişinin beyinleri alınıp bir diğerinin bedenine aktarılıyor. Bu durumda bedenin çoğu A'ya ait olsa bile, A bedenindeki kişinin beynin kaynağı olan B olduğunu düşünürüz. Dolayısıyla zihinsel kritere uyacağızdır. Bu senaryoyu geliştirerek, beyinlerin değil ama enformasyonun değiş tokuş edildiği bir senaryoya varabiliriz. Bu durumda da kişi çoğaltma sorunu yeniden açığa çıkar, zira aynı enformasyonu birden çok beyne nakledebileceğizdir.

*R.C. Coburn, Analysis, 20.5, 1960
**C.B. Martin, Analysis 18.4, March 1958 

4a.  "The self and the future":

Bu en ilgiye değer metninde Williams bir varoluşsal durum üzerinden kişisel özdeşlik ve faillik arasındaki bağlantıyı araştırıyor.

Alfa vakası:

(1) A-bedenli ve B-bedenli iki kişi mevcut. A ve B beden değiştiriyorlar. Söz gelimi, A'nın beynindeki enformasyon bir cihaza kopyalanıyor ve sonra B'nin beynine veriliyor. (Bir A-bedeni var, bu bedene önceden A'nın bedeni diyorduk, çünkü A'nın anılarını ve kişiliğini ifade ediyordu [harici özdeşlik kriteri], değişiklikten sonra B'nin bedeni diyoruz.)
(2) İmdi, bu değişiklikten / deneyden önce A ve B'ye bilgi veriliyor. Deniyor ki, değişimden sonra ikinizden birine 100 bin Dolar verilirken diğerine işkence yapılacak. Ve bu A ve B'ye bu konudaki tercihleri soruluyor.
(3) Eğer A, B-bedenli kişinin parayı almasını isterse, ve B de A-bedenli kişinin parayı almasını isterse, deneyci ikisinin birden arzularını yerine getiremez.
(4) Diyelim ki deneyden sonra deneyci B-bedenli kişiye işkence ediyor ve A-bedenliye para veriyor, B-bedenli kişi bu durumdan yakınmakla kalmaz, A'nın hafızasını taşıdığı için seçiminin bu yönde olmadığını da hatırlatır.
(5) Demek ki deney sonucunda deney öncesindeki B istediğini almış, A alamamıştır. E ama B-bedenli kişi sonuçta işkence gördüğüne göre ve ama yine de B istediğini elde ettiyse, A ve B'nin beden değiştirdiği iddiası için güçlü bir destek elde etmiş oluruz.
(6) Farklı durumların da aynı sonucu verdiği görülebilir. A kişisi, A-bedenli kişinin parayı almasını tercih etmiş olsaydı, deneyden sonra B-bedenli kişi sonuçtan hoşlanmayacaktı, her ne kadar bunun kendi seçimi olduğunu hatırlasa da.
(6) Dolayısıyla gelecekte bana ne olacağı üzerine kaygılanmak mevcut bedenime ne olacağı üzerine kaygılanmakla aynı değil gibidir. Her ne kadar buradan hareketle bedensiz varolabileceğimi iddia edemesem de, bedenimle değil de anılarımla özdeşleşmem daha rasyonel görünür.

4b. 
Beta vakası:

(7) Tabi olduğum bir kişi bana yarın işkence göreceğimi söylüyor. (7a) Zamanı geldiğinde bunun bana önceden söylendiğini unutacak olduğumu bilsem yine korkarım. (7b) Eğer o zaman geldiğinde tüm hafızamı kaybetmiş durumda olacaksam bu da keyfimi yerine getirmez. (7c) Eğer mevcut anılarımın yerine başkaları gelecek denirse bu da muhtemelen beni neşelendirmez. Zaten tüm bu durumlar delirme ve hafıza kaybı gibi doğal sıkıntılara özdeş görünür. (7d) Ve bu yeni anıların mevcut başka birinin anılarının aynısı olacak olması da neşelenmek için sebep gibi görünmez. (7e) Anılarına sahip olacağım B kişisi de benimle aynı türden bir dönüşüme girecek ise bu önceki şıklardan farklı bir durum mudur?
(8) Fakat bu Alfa vakasının esasında aynısıdır, sadece başka biçimde anlatılmıştır. Fakat, Alfa vakasının aksine, aynı dönüşümlerden geçeceğim halde A bedeninde A kişisi olarak varlığımı sürdüreceğimi düşünmekteyimdir.
(9) Bu durumda, ilk olarak, psikolojik sürekliliğim gelecek ile ilgili endişelerimin tek zemini değildir.
(10) İkincisi, birbirine zıt iki sonuca varabildiğimize göre, bazı durumlarda A kişisi olarak varlığımı sürdürüp sürdürmediğim kavramsal olarak karar verilemez haldedir (A eğer bu sürecin bir yerinde varolmayı kesiyorsa hangi şıkta gerçekleşir bu? a, b, c, d, e? [yığın / küme (sorites) türü argüman]). Dolayısıyla deney öncesinde hangi şıkkı seçeceğime de karar verebilir halde değilimdir.

Tartışmanın sonuca vardırıldığını söylemek güç. Ama özdeşlik kavramı ile insanın kendisi olması, zamandaki sürekliliği ve hayatta kalma arasında bir özdeşlik olmadığını söylemeye yetecek kadar delil biriktiğini söyleyebiliriz. Özdeşlik kavramı sayılar ve semboller arasında işleyebilir (A=A, 1=1) ve halk-kuramcı bir bakışta kendimizi, en azından naif bir anımızda, kendine özdeş antiteler olarak görme eğiliminde olduğumuzu farkediyoruz. Öte yandan, özdeşlik kavramı, zamansal değişimi kabullenen zayıf formunda bile, kişi çoklusunun süreklilik tarzına ancak kısmi olarak uyuyor. Zira kişi sadece Bergsoncu anlamda bir zamansal çokluk değil, mekansal da bir çokluk ve her zaman değişebilir, dönüşebilir, belki parçalanabilir, hatta çoğalabilir ve varolmanın yokolmaktan farklı olduğunu göstermenin hiç kolay olmadığını paketler boyunca not edeceğim.

<4.12.016> Derek Parfit ve "ne önemi var?"
1. 
Kişisel Özdeşlik (KÖ) üzerine güncel tartışmanın kilit ismi Derek Parfit, analitik gelenekten bir ahlak felsefecisi, ahlakın nasıl kurulacağıyla ilgilendiği kadar (meta-etik) ve belki daha da çok, ahlakın normatif içeriğiyle, yani somut/ vakalar içinde nasıl davranmak gerektiğiyle dertleniyor, bu anlamda Williams'ın da dahil olduğu bir trend/ in en etkili figürlerinden biri.

Fakat ilginçtir, pratik kullanımı hedefleyen bu kanlı canlı ahlakı, bir takım hipotetik düşünce deneyleri üzerinden, yani bildiğimiz hayata ait olmayan bir bilimkurgu dünyasında araştırabiliyor. Zira bu bakışta, örneğin kişisel özdeşliğin (KÖ) ne olduğunu değil ama esas olarak KÖ üzerine inançlarımızın ne olduğunu bu tür dumura uğratan sondajlar sayesinde açığa çıkarabiliyoruz (rp200).

Reasons and Persons'ın 3. bölümüne göz atacağız.

*Parfit, Derek. Reasons and Persons, 1984.

2.  vaka1, branch-line case/ çoğalma senaryosu:
A. [ışınlanma] Bir makinaya giriyorum,düğmeye basıp bilincimi yitiriyorum. Bir saatlik bir süreçte makina bedenimi parça parça sökerken onla ilgili tüm enformasyonu kaydediyor. Tüm enformasyon Mars'a gönderiliyor. Mars'ta bulunan başka bir makine bu enformasyonu kullanarak bir insan üretiyor.
B. [çoğalma / kopyalama / dallanma] Yeni bir makina geliştiriliyor. Bu makina enformasyonumu kaydederken beni yoketmiyor. Böylece bir saat sonra Mars'ta aynı bana benzeyen bir kişi daha olacak.
B.1. Bilgim taranırken makina kalbime zarar vermiş, dünyada olan kendim 1-2 gün içinde ölecek.
C. Kopyam kendisinin ben olduğunu düşünür, ben öldükten sonra kopyam dünyaya dönse, çoğunluk onun ben olduğumu düşünecektir.
D. Kopyam beni teselli eder ve ben öldükten sonra projelerimi üstleneceğini, eşimi sevdiğini ve çocuklarıma iyi bakacağını bildirir, çünkü onlar onun eşi ve çocuklarıdır.
E. Kopyam bir anlamda bendir (niteliksel özdeşlik) ama bir anlamda da benden başkasıdır (sayısal özdeşlik). Gelecek için endişelendiğimizde derdettiğimiz sayısal özdeşliğimizdir. Bu durumda benim için dallara ayrılma senaryosu dallanmadan ölmek kadar kötüdür denebilir.
F. Fakat Parfit'e göre ışınlanma senaryosu esasında sıradan var kalma [survival] kadar iyidir!

3a.  kişisel özdeşlik kavramı:
Parfit KÖ'nün kavramsal kurgusunu inceliyor ["what this identity necessarily involves, or consists in." rp202]. "Standart bakış"ta zamanda özdeşlik bir nesnenin zaman-mekanda nedensel sürekliliğiyle ölçülür. Nesneler değişebilir hatta fiziksel sürekliliği yitebilir ama bunları hala özdeş görebiliriz (bir kelebeğin başkalaşımları, tüm parçaları yenilenen Theseus gemisi) ama görmeyebiliriz de (ressamın üzerine yeni resim yaptığı tablo), ya da bir nesnenin sürekliliğinde boşluklar olabilir (parçalarına ayrılıp ortadan kalkan ve sonra yeniden birleşip yeniden varolan saat). Bu bakış Williams'ın KÖ için bedensel süreklilik kriterine karşılık geliyor. Bu kriteri benimseyenlere göre ışınlanma KÖ'yü korumaz. Parfit bu noktada bedensel kriteri daha detaylı olarak tarifliyor:

"The Physical Criterion: (1) What is necessary is not the continued existence of the whole body, but the continued existence of enough of the brain to be the brain of a living person. X today is one and the same person as Y at some past time if and only if (2) enough of Y's brain continued to exist, and is now X's brain, and (3) this physical continuity has not taken a ‘branching’ form. (4) Personal identity over time just consists in the holding of facts like (2) and (3)." (rp204)

Öte yandan psikolojik kriterde böyle bir fiziksel süreklilik aranmayabilir (ruh vb. kurgular dışında). Öte yandan hafızasını yitiren kişileri eskiden oldukları kişiyle sayısal olarak özdeş görürüz. Bu tip sebeplerle Parfit'e göre hafıza KÖ'nün tekil kriteri olamasa da bu kriterin bir bileşeni olabilir. Şimdi, revize edilmiş Lockeçu bakışa göre:

"Psychological connectedness is the holding of particular direct psychological connections. Psychological continuity is the holding of overlapping chains of strong connectedness." rp206

3b.  İndirgemecilik / reductionism:
20 yıl önceki halimden ve anılarımdan uzağımdır ama o günden bugüne kadar açığa çıkmış çeşitli hallerim arasında kesintisiz bir bağlantılılık / örtüşme vardır. Buna güçlü bağlantılılık diyebiliriz. Ancak hafızayı içerdiğinde güçlü bağlantılılık geçişli bir ilişki değil. Özdeşlik ise geçişli bir ilişkidir. Dünkü kendime güçlü bağlantılıyımdır, o da önceki günkü kendine bağlantılıdır. Bu durum bir zincir halinde 20 yıl önceki kendime kadar uzatılabilir. Ancak bugünkü halim 20 yıl önceki kendime güçlü bağlantılı değildir. Öte yandan herhangi bir nedensel bağlantı anlamında geniş anlaşılırsa psikolojik süreklilik geçişli bir ilişkidir (hafıza sürekliliği gerektirmiyor), buna göre:

"The Psychological Criterion: (1) There is psychological continuity if and only if there are overlapping chains of strong connectedness. X today is one and the same person as Y at some past time if and only if (2) X is psychologically continuous with Y, (3) this continuity has the right kind of cause, and (4) it has not taken a ‘branching’ form. (5) Personal identity over time just consists in the holding of facts like (2) to (4)." rp207

Böyle bakıldığında bedensel ve psikolojik süreklilik çoğunlukla örtüşür. Ve dar bir yorumda ışınlanma KÖ'yü korumazken geniş yorumda ise koruduğu söylenir. Psikolojik süreklilik belki normal yollardan sağlanmıyordur ama sonuç KÖ kadar iyidir. Bu bakışın zemini indirgemeciliktir. Buna göre zamanda KÖ'yü sağlayan olgular esasında KÖ'yü ya da bir kişinin varolduğunu varsaymadan ya da bunlara atıf yapmadan da tariflenebilir. İndirgemeci olmayan bakışlarda ise kişiler bağımsız bir varlığı olan antitelerdir (örn. Kartezyen ego / ruhsal töz).

İndirgemeci bakışta bir kişi sadece beyni, bedeni, yapıp ettikleri, düşündükleri, hissettikleri vb. gibi olaylardan ibarettir. Kişiler bunlardan başka antitelerdir ve vardırlar (milletlerin varolmasına benzer biçimde)[!] ama gerçeklik ayrı antiteler olarak kişilere başvurmadan da tariflenebilir (Akşam Yıldızı'nın varolduğunu iddia etmeden Venüs'ü tarif etmek gibi). İndirgemeci için KÖ'nün belirsiz olduğu durumlar olasıdır ve şaşırtıcı da değildir. Ancak indirgemeci olmayan bir pozisyonumuz var ise KÖ yitimi sorun olarak görünebilir (sözgelimi Viyana Çevresi problemi).

4. 'Kriter nedir' yerine 'önemli olan nedir / what matters'?

1. önemli olan KÖ'dür (dar bakışın KÖ'sü)
2. önemli olan KÖ değil R ilişkisidir (geniş bakışın KÖ'sü: bir nedensellik ile kurulan psikolojik süreklilik).

Eğer (1) geçerliyse ışınlanma vakası ölmek kadar kötüdür. Eğer (2) geçerliyse ışınlanma sıradan var kalmak kadar iyidir. Parfit indirgemeci bir bakışı ve R ilişkisini benimsediğini, KÖ'nün belirsiz durumlarının olabileceğini ama bunun R ilişkisini ortadan kaldırmadığını deklare ediyor (rp216). Uzun uzun karşıt pozisyonları tartışıyor ve her birinin KÖ ile ilgili çıkmazlarını ortaya koyarak indirgemeci bir pozisyonun gereğini savunuyor. Ve diyor ki, KÖ durumumuzun belirli olması gerektiğine inanma eğilimindeyizdir ancak eğer bizler ayrıca varolan antiteler değilsek, ki değiliz, bu inanç doğru olamaz. Ve bizler de farklı kriterlerden hangisinin doğru olduğuna karar vermek zorunda değiliz, çünkü zaten önemli olan KÖ değildir.

Bölümün sonunda konuya dönüyor ve diyor ki (rp280), KÖ'yü sağlayan daha öte bir olgu olmadığına göre, sadece R mevcut olduğuna göre, ışınlanma senaryosundan korkmam için bir sebep de yoktur, zira kaybedeceğim daha öte şey yoktur, sıradan var kalma ışınlanma kadar, yani yokedilip yeniden üretilmek kadar kötüdür.

5a. bölünme / fission vakaları
87. kısımda Parfit dikkatini bölünmüş kortekslere yöneltiyor. Bilindiği gibi insan korteksi sağ ve sol iki yarıküreye ayrılıyor, bu yarıküreler arasındaki iletişim sağlayan sinirler (corpus callosum) bazı hastalarda kısmen ya da tamamen kesiliyor (Corpus callosotomy) ya da hatta yarıkürelerden biri tümüyle alınabiliyor (Hemispherectomy), insan yine de yaşıyor, hatta tüm melekeleri yeniden yerine gelebiliyor. Beyni yarılan kişiler üzerinde yapılan deneylerde iki yarıkürenin birbirinden habersiz çalışabildiği keşfedilmiş, bir yarıküre bir iş yapıyor ya da bir yanıt veriyor ama diğeri haberdar değil, o da aynı anda başka şey yapıyor olabiliyor (detaylı inceleme için Gazzaniga'nın keyifli kitaplarını öneriyorum). Ayrıca, insanların küçük bir kısmında zihinsel işlevler iki yarıküreye paralel biçimde dağılıyor. Şimdi,
A. Böylesi bir insan corpus callosum'una bir şalter taktırıyor ve gerektiği zaman iki işlemcisini paralel kullanmak üzere bağlantıyı açıp kapatabiliyor [fission - fusion].
B. Bağlantıyı kopardığında zihinsel işlevleri devam ettiğine göre iki ayrı bilince ayrılmıştır. Bölünmüş bir zihin değil iki ayrı zihin mevcuttur [bu ifadeyi yadırgıyorum zira bilinç zihnin sadece küçük bir kısmı, bu deneyde iki ayrı bilinç ama bir adet zihinden bahsediyoruz gibi geliyor]. Bu durum bilincin birliğinin / bütünlüğünün zorunlu olduğu varsayımını ortadan kaldırır. Bağlantı yeniden kurulduğunda ise iki ayrı akıntı yeniden tekil bir bilince birleşebilecektir [Watts'ın Blindsight'ındaki çok kişilikli Susan James karakteri geliyor akla].
C. Fakat aynı beynin iki ayrı bilinç türetmesi orada iki ayrı kişinin bulunduğu anlamına gelmez mi? [kişiyi bilinçle özdeşleştirme eğilimindeyiz] Dahası, iki kişi yeniden birleştiğinde (fusion) ikisinden de farklı, ikisinin de anılarına sahip 3. bir kişi ortaya çıkacak demektir.
D. İndirgemeciliğin yarayışı da burada ortaya çıkıyor. 3 kişi var demek yerine esasında bu kişilerin hiçbirinin bulunmadığını söylüyoruz ve karışıklık önemsizleşiyor.

5b. 
A. [ikizler] Benim bir ikizim var. Bedenim ölümcül biçimde yara aldı, aynı zamanda ikizimin de beyni işlevsizleşti. Beynimi ikizimin bedenine naklediyorlar. Bu durumda kısmi bedensel ve tam psikolojik sürekliliğim olacak. Eğer beynimin sadece bir yarısını ikizimin bedenine naklederlerse yine benzer bir durum ortaya çıkar.
B. [üçüzler] Diyelim ki biz üçüzüz, beynimin iki yarısı beyinleri hasar gören diğer kardeşlerimin bedenlerine naklediliyor. Bu durumda Wiggins'in bahsettiği ve Williams'ın tartıştığı durum ortaya çıkar, amip gibi bölünmüşümdür [kısmi bedensel fission].
C. Bu durumda 4 olasılık vardır: 1) var kalmamışımdır, 2) kişilerden biri ya da 3) öteki olarak var kalmışımdır, 4) iki ayrı kişi olarak var kalmışımdır. Bunlardan ancak 4.sü olası görünür. Fakat benden iki adet olduğu durumda ne psikolojik ne bedensel kriterler altında KÖ kavramı altına düşemem ve iki ayrı kişi olarak var kaldığımı da reddetmek durumundayım.
D. Öte yandan indirgemeci bakışta kişiler bağımsız olarak varolan antiteler olmadığı için sorun ortadan kalkar. İki yeni kişi açığa çıkmıştır ve bunlar benimle tam olarak süreklidir
E. Ama önemli olan soru bana ne olduğudur: öldüm mü, yoksa var mı kaldım? Var kaldım, zira var kalmakta önemli olan KÖ değil R ilişkisidir, yani psikolojik bağlantılılık.

6. What matters?
Bazılarına göre yukarıdaki bölünme senaryosu neredeyse bildiğimiz ölüm kadar kötüdür (zira KÖ ortadan kalkmıştır). Ama esasında bölünmeye sıradan var kalma kadar iyi bir şey olarak bakmalıyız. Ben bölündükten sonra iki kişi açığa çıkmıştır. Ama bu iki kişinin de benimle olan sürekliliği bölünmediğim durumda ortaya çıkacak olandan az değildir. Beynimin yarısı ortadan kalktığında var kalıyorsam bu bölünme senaryosundan farklı değildir.

[Bu noktayı ileride uzunca tartışmayı planlıyorum. Zira esas problem sıradan var kalmanın en az ölüm kadar kötü olması, sürmenin bizim anladığımız şekilde, yani özdeşlik içinde mümkün olmaması gibi geliyor bana. Ben bilinç isem kendime özdeş kalamam, dolayısıyla var kalmak var kalmayı kesmektir (bkz. Bergson, Şuurun Doğrudan Doğruya Verileri / Time and Free Will ve Sartre, Varlık ve Hiçlik). Bu da KÖ kavramının artık bizi kapsamamasından çok, belki varoluşumuzu bilincimizle, ölümü de bilinç yitimiyle özdeşleştirmemizden kaynaklanıyor olabilir. Yani varoluşsal bir problem basitçe bir kavram ve dil problemi olarak ifade edilebilirse buradaki gibi bir el hareketiyle süpürülebilir (KÖ yerine R). Ancak, KÖ esasında bir kavram sorunu değil kavrayışın kaçınamadığı özsel bir sorun olabilir. Parfit de benzer bir itirazı tartışmak üzere Nagel'ı anıyor, buna göre indirgemeci bakış doğru bile olsa buna inanmamız psikolojik düzeyde mümkün olmayabilir. Parfit'in tartışmasını kurma tarzı Kartezyen Ego'ya karşı pozisyon almaya öncelik vermesinden kaynaklanıyor gibi görünüyor. Ancak, kişilerin indirgenmesi sorunun kötü ya da en azından eksik bir tarifi gibi geliyor bana. Bu nokta o kadar önemli mi? Bilemiyorum ama araştırmamın odağı bu.]

Peki var kalmanın KÖ içermemesi, ya da kişilerin varolmaması üzücü müdür? Parfit'e göre aksine özgürleştirici ve rahatlatıcıdır. Artık içinde bulunduğum ve beni ölüme götüren tünel (Metzinger'in Ego Tunnel'ının kaynağı?) dağılmıştır. Diğer insanlarla aramdaki fark azalır ve kendime ilgim zayıflarken diğerlerine ilgim artar. Ben öldükten sonra da benim zihinsel deneyimimle doğrudan bağlantılı olmasa da yine de ilişkili olacak, benim etkimi taşıyacak pek çok yaşantı olacaktır. Kişi olarak ben bulunmadığıma göre ölüm ya da gelecekteki bir sıkıntı benim için önemini yitirir. Denebilir ki, eğer indirgemeci bakış doğru ise, geleceğimiz hakkında endişe etmemiz için bir sebep kalmaz (ekstrem iddia). Ayrıca yaptıklarımız için cezalandırılmamız da mümkün olmaz. Parfit lehte ve aleyhte argümanları uzun uzun değerlendiriyor ve çoğunlukla karşıt bakışların ikisini de hem savunulabilir hem reddedilebilir buluyor ve ekstrem iddiaları reddetmeyi tercih ediyor. İlginç bir sonuç, suçu işlediğimiz anla daha az bağımız kaldığında daha az ceza hakediyor olmamız. Benzer çıkarımlar commitment/ için de geçerli görülüyor [bu konuları deneysel felsefe çalışmaları üzerinden daha derinlemesine not etmeyi planlıyorum].

<31.12.016> Robert Nozick ve bizi sürdürenle derdimiz
1. 
Robert Nozick (1938-2002) daha ziyade sağ liberter, Minarkist konumları savunduğu siyaset felsefesi metinleriyle hatırlanıyormuş. Bizi ilgilendiren kitabı ise Philosophical Explanations.* Kitabın genelinde temel felsefi problemler bir "izah" yaklaşımıyla ele alınmış. Kendi ve özdeşlik meseleleri, "neden bir şey var?" sorusu, hayatın anlamı, özgür irade, bilginin olanağı ve şüphecilik, ahlakın temelleri..

Bu korkutucu görevde kanıtlara ve güçlü argümanlara dayalı, nakavt eden, inanmaya ve kabule zorlayıcı bir felsefe yapma tarzını reddediyor. Çünkü bu hem bir kişiye davranmanın nazik bir yolu değil, hem de felsefeye girişmenin esas motivasyolarına uymuyor; yani şaşırma, merak, anlama arzusu (ve ama bir inanç ortaklığı kurmak değil) (PE 13)... N. kendi tarzını "felsefi izahlar" olarak tariflemiş. Burada izahtan kasıt tartışmacı bir üslup üzerinden bir iddiayı kanıtlamaya çalışmak yerine bu iddianın zeminini kurmak, olanağını göstermek ve açıklamak (ve ama aşkınsal bir yaklaşımdan da kendisini ayırdığını not edeyim).

Kişisel özdeşlik kendi'nin, ben'in ne olduğu sorusunu deşebilmeyi sağladığı için N.'nin ilgi alanına giriyor. Biz kitabın ilk bölümünün ilk alt bölümü ile ilgileniyoruz.**

*Nozick, Robert. Philosophical Explanations. Cambridge, Mass.: Belknap Press, 1981. 

**Nozick, R. 1981, Personal identity through time. In Philosophical Explanations, Chapter 1, Harvard University Press, pp.29-70.

2.  En yakın sürdürücü / halef (continuer):
 
N. konunun çetrefilli yanlarını ortaya koymak için ilk olarak B. Willams'ın önceki bir paketçikte ele aldığımız vakalarını aktarıyor. Daha sonra, Williams'ın varsayımlarını sorgulayarak özdeşliğin harici olgulara da bağlı olabileceğini izah etmek üzere Viyana çevresi vakasını ele alıyor (Williams ve diğerleri KÖ konusunu hep özdeş olanın kendi durumları üzerinden kurmaya çalışmıştı):

- 1943'te Viyana Çevresi aydınları ülkelerini terketmek zorunda kalırlar. Aralarından 3'ü İstanbul'a gider. Bunlar savaş boyunca toplanmaya devam ederler. Artık V.Ç. onlardır.
- Fakat 1945'te öğrenirler ki 9 kişi de Amerika'ya gitmiştir ve orada toplanmaya devam etmişlerdir ve onlar da V.Ç.nin kendisidir.
- İstanbul ekibi bir anda V.Ç.nin kendisi olmaktan çıkar ve bir şubeye dönüşür.
- Bu durumda özdeşlik kişinin kendisinden başka antitelere de bağlı olabilir. Eğer Amerika'daki üyeler olmasa idi İstanbul'dakiler V.Ç. olacaklardı, onları V.Ç. olmaktan alıkoyan kendi özellikleri değil onlardan başka antiteler de bulunmasıdır.

N.nin özdeşlik sorununa getirdiği kısmi çözüm burada açımlanıyor: 'en yakın sürdürücü' (closest continuer) şeması. İstanbul ya da Amerika ekibi, hangisinin daha yakın sürdürücü olduğuna bağlı olarak V.Ç.nin kendisi olarak anılır.

Aynı şemayı parçaları zaman içinde tümüyle yenilenen Theseus'un gemisine uyguladığımızda, parçalar değiştirildiği halde gemi aynı gemi olmaya devam edecektir. Öte yandan, sonradan öğreniyoruz ki çıkartılan parçalar başka bir yerde birleştiriliyormuş. Ve tüm parçalar değiştirildiğinde eskimiş de olsa tüm orijinal parçalarından yeniden kurulmuş halde ikinci bir gemiye sahibizdir ve en yakı sürdürücü şeması hangisinin Theseus'un Gemisi olduğuna karar vermeyi tek başına sağlamayacaktır.

En yakın sürdürücü (EYS) şemasının koşulları, 1) t2'deki kişinin t1'deki kişi ile nedensel bir bağlantısının olması ve 2) t1'deki kişi ile aynı yakınlıkta ya da daha yakın başka bir sürdürücü bulunmamasıdır.

3.  En yakın öncel / selef (predecessor):
 
N. çözüm önerisini izah ettikten sonra şemayı Williams'ın vakalarına uyarlamaya geçiyor. İlk 5 durum sorunsuz biçimde işlemden geçirildikten sonra 6. durumda:

- Kişinin beyninin bir yarıküresi başka bedene naklediliyor. Bu durumda her biri orjinal kişinin bir yarım beynine sahip iki kişi var. Yine de söyleyebiliriz ki EYS orjinal beden+yarıbeyin sahibi kişidir. Ama bu durumda diğer kişinin orjinal kişi olmadığını söylemek durumunda kalırız.

En yakın öncel (EYÖ) kavramını açıklamak üzere ışınlanma vakalarıyla devam ediyor:

Bir y, bir x'in EYS'si iken, x, y'nin en yakın önceli (EYÖ) olmayabilir (yani y'nin en az x kadar yakın birden çok önceli olabilir ve aynı anda x'in daha yakın sürdürücüsü olmayabilir). x ve y'nin hem EYS hem EYÖ şartını sağladıkları iki yönlü durumu tekil-ilişkililik (mono-relatedness) diye adlandırıyor. Bu ilişki geçişli (transitive) olmayabilir. Bu izahatın ardından 8. ve en ilginç duruma geliyoruz, yani çakışma (overlap):

- Hasta bir kişinin (A) beyninin yarısı başka bir bedene (C) nakledilir. Ancak orijinal beden ve yarıbeyin de (B) bir süre daha yaşamaya devam eder.
- Eğer B derhal ölseydi C orijinal kişi olarak varkalacaktı (survive) zira nakledilden yarıbeyin yeterince psikolojik benzerlik ve süreklilik taşıyordu.
- Peki B'nin ölmesine kadar geçen sürede, 'kişi' (A) hala B'de durur iken, o ölünce bir anda C'ye mi geçiverecektir? Peki hem B hem C hayatta iken C'nin durumu nedir? O kimdir? Peki eğer bu aralık bir kaç dakika değil de bir kaç yıla uzarsa ne olacaktır? Bu durumda B ve C aynı yerden, A'dan başlamış ama sonra çatallanmış ve uzaklaşmıştır, C hala orijinal kişi olmaya geçebilir mi?

4.  Çakışma (Overlap) ve kaygı (care):
 
Az önce aktarılan 8. durumu şematize edersek:

.............A............. B
                             C ...............D..........

zaman...1..............2................3............>>

A'nın EYS'si B'dir. A+B'nin EYS'si D'dir. Fakat D'nin EYÖ'sü C'dir ve C+D'nin EYÖ'sü A'dır. Ne A+B+D ne de A+C+D tekil-ilişkili antitelerdir. Fakat, A+D tekil ilişkilidir. D A'nın EYS'si iken A da D'nin EYÖ'südür. Aynı bir saatin (ya da Theseus gemisinin) parçalarına ayrıldıktan sonra yeniden birleştirilmesi gibi.

Fakat bu bir takım sorunlar yaratır, sözgelimi A'nın işlediği bir suç için B mi, C mi, yoksa biraz beklenip D mi cezalandırılacaktır? Ya da B'nin bir suçu için D cezalandırılabilir mi?

N.ye göre bu tip ikircikler zamansal çakışma durumlarına içkindir ve en yakın sürdürücü şeması bu durumları çözemeyebilir.

- Berabere kalma halleri / ties ve care: Y ve Z tam olarak aynı biçimde X'i sürdürmüştür, bu durumda:

1) Hiçbiri t1'de X'in sürdürücüsü değildir. X sona erer. 2) İkisi de aynı X'tir. 3) İki farklı kişidirler, fakat esasında hep iki işi varmış sadece sonra farkedilmiş. 4) Sadece Y ya da Z X'in sürdürücüsüdür, bu da bir kura meselesidir.

N.ye göre çakışma durumunda 1 en makul seçenektir, yani Z'in varoluşu yiter. Öte yandan, Parfit gibi, N. de bunun o kadar sıkıntılı olmadığını, bunun ölüm olmadığını, esasında kendisi için kaygılandığım (care) birşeyler kaldığını anlatıyor. Her ne kadar sürdürücülerimle yakınlığım onlara yönelik kaygımı etkileyecekse de kaygım her durumda yakınlığımla oranlı olmayabilir. EYS'lerimizle ilgili olarak, yakınlık derecelerine bakmaksızın eşit bir kaygı taşırız (ilginçtir, bir EYS'mizin olması bizim için özellikle önemli değildir!?). Ancak en yakın olmayan sürdürücülerle ilgili kaygımız yakınlık derecelerine oranlıdır [John Varley'in çoklu klonlanma senaryolarını işlediği Ophiuchi Hotline (1977), üzerine kanlı canlı kafa yormak isteyenler için bu tip hususları ilüstre ediyor].

<1.1.017> Lewis: zamanda varkalmak ve KÖ
1. 

David K. Lewis'in (1941-2001) karşı-olgusalları (counterfactual) oldukça ilginç. Buna göre gerçekleşmemiş bir olguyu anlatan "eğer öyle yapsaydım böyle olurdu" türünden bir cümlenin doğru olması bu cümlenin doğru olduğu (öyle yaptığım ve o yüzden böyle olan) farklı bir dünyanın mevcut olması ile açıklanabilir. 'Olası dünyalar' kavramı Leibniz'e kadar geri götürülebilir. Leibniz'e göre tanrı bunlardan sadece birini yaratmıştı, yani en iyisini. Fakat Lewis bu diğer dünyaların gerçekten varolduğunu iddia ediyor. Böylece modal mantık sorunlarını (yani bir şeyin olanağına ya da kesinliğine dair konuları) yine mantık sistemleri ile çözümlemeyi hedefliyor.

Bu nokta KÖ ilgili tartışmalarının motivasyonunu da kısmen açıklayabilir. Lewis'in Survival and Identity adlı makalesini ve daha sonra eklediği postcript'i inceleyeceğiz.* Mantığın bir kavramı olarak özdeşlik ile süregiden tartışmanın konusu edilen KÖ arasındaki farkları ortaya koyması açısından da Lewis önemli.

L.'nin KÖ'nün odağını yerli yerine yerleştiren problem formülasyonu şöyle: Sıradan varkalma ile sıradan ölüm arasındaki farkı yaratan nedir? (1) Zihinsel süreklilik ve bağlantılılık (psikolojik kriter) tabii. Ama asıl söylenmesi gereken, (2) varkalmada önemli olan varkalmanın kendisidir. Yani tüm başıma gelenler geçtiğinde, ben, kendim, hala varolacak mıyım? Başka deyişle, varkalmada önemli olan özdeşliktir, şimdiki ben ile ileride var kalan bir ben arasında.

[Sorunun önemi tabii tam da burdan kaynaklanıyor da, konuyu farklı şekillerde formüle edenler bunu bilmediklerinden değil, problemin daha uygun kuruluşlarını aramaya devam ettikleri için öyle yapıyorlar. Zira benim için ben ve ben özdeşliği önemli olabilir de, bu herkes için böyle midir? Her durumda böyle midir? Her durumda aynı mıdır / tek biçimli midir? Özdeş olamayacağım bir dünyada problemi böyle kurmak hala anlamı mıdır?...]

*Orjinal makale: Lewis, David, 1976. Survival and identity. In Amelie Oksenberg Rorty (ed.), The Identities of Persons, University of California Press. pp. 17-40 (1976).

Bizim kullanacağımız kaynak: Lewis, David, 1983. Philosophical Papers : Volume I, Oxford University Press, USA, (Part I, chapter 5, Survival and Identity and postscripts, pp55-77).

2.  R ilişkisi, I ilişkisi ve özdeşlik:

Şimdi, iki tane cevaba sahibim ((1) psikolojik kriter, (2) KÖ). Bu iki cevap aslında uyumludur ve ikisi de doğrudur. (Parfit ise ikincisinin mümkün olamayacağını, dolayısıyla, varkalmak önemli olduğuna göre, varkalmada önemli olanın ilki olduğunu (R ilişkisi) savunmuştu.)

Farklı kişi aşamaları (dönemleri / zamanları) arasındaki zihinsel süreklilik ve bağlantılılığa Parfit'i takip ederek R ilişkisi diyelim. Bu tabii ki özdeşlik ilişkisi değildir.

Buna ek olarak, süregelen kişilerin aşamaları arasında özdeşlik ilişkisi, yani bir tek süregelen kişinin aşamaları arasındaki bir ilişki düşünelim ve buna da I ilişkisi diyelim. Bu ilişki farklı aşamaların aynı kişiye ait olduğunu bildiriyor [zamana yayılan bir zayıf-KÖ tarifi]. Eğer ikinci yanıt haklıysa varkalmakta önemli olan mevcut aşamamın sonraki bir aşama ile I ilişkisi içinde olmasıdır.

R ilişkisiyle kıyaslamamız gereken özdeşliğin kendisi değil, I ilişkisidir. Ve zaten, I ilişkisi R ilişkisidir. [Sonraki kısımlarda bu varsayımı kanıtlamaktan / desteklemekten ziyade bunun olanağını göstermeye ve bu aynılığı mümkün kılacak mantık araçlarını kurgulamaya geçiyor.]

Süregelen bir kişi kişi-aşamalarının bir toplamıdır [4 boyutlu kişi tanımı]. Bu aşamaların her biri diğerleriyle ve kendisiyle I ilişkisi içindedir. Bir kişi daha geniş bir I ilişkili toplamın parçası da değildir (zira I ilişkili aşamaların hepsi aynı kişiye aittir).

Özdeşlik birebir bir ilişkidir, fakat ne R ne de I ilişkisi birebirdir. Bir S aşaması pek çok önceki aşamanın takipçisidir, onlarla R ve I ilişkisi içindedir [zamanda özdeşliğin olanaksızlığı].

Yarılma (fission) senaryolarında bir S aşamasının R ilişkisi içinde olduğu iki adet yarılma sonrası aşama vardır ki bunlar birbirinle R ilişkisi içinde değildir. Dolayısıyla bu versiyonda R ilişkisi geçişli değildir. Özdeşlik ise geçişlidir. Öte yandan I ilişkisi geçişsiz olabilir.

Yarılma öncesi ve birleşme sonrası durumlarda aynı anda birden çok kişiden sözetmek durumunda kalacağız gibidir. Bu noktada zamanlı özdeşlik (tensed identity) ilişkileri işe koşulabilir (bir tür ayırdedilemezlik ilişkisi). Bu kişiler sadece belirli bir zamanda ve daha zayıf bir anlamda özdeş olacaklardır, böylece kişi sayısı çoğalmaz. Bu koşullar altında I ilişkisi de geçişsizdir.

3.  Methuselah:

Çok uzun yaşayan Methuselah, hayatının aşamaları boyunca büyük zihinsel değişimler geçiriyor, dolayısıyla farklı aşamaları arasında zihinsel süreklilik kalmıyor ve R ilişkisi bozuluyor. Diyelim ki 137 yıllık aralıklarla R ilişkisi kırılıyor. I ilişkisi ve R ilişkisi aynı ise, Methuselah tek bir kişi değildir, sonsuz sayıda kişidir. Tüm 137 yıllık segmentleri ayrı ayrı kişilerdir. Bunların kimisi diğerleriyle üstüste çakışır. Zamanlı özdeşlik bu noktada imdada yetişir, 300 yaşında evet Methuselah sonsuz sayıda kişidir ama, zamanlı özdeşlik açısından bir kişidir, zira bunların hepsi aynı aşamayı paylaşmaktadır.

Özdeşlik derece kabul etmez ama KÖ kabul eder, zira kişi kavramı derecelidir. Bu sebeple, nasıl R ilişkisi derece kabul ediyorsa (örneğin çok farklı biriyle kısmen füzyona girersem), I ilişkisi de dereceli olabilir.

Methuselah durumunda R ilişkisi kesin sınırlarla değil aşamalı olarak yitiyor olsaydı ve R ve I ilişkileri aynı şeyse, farklı aşamalar arasındaki I ilişkisi de dereceli olacaktı (100 yıllık segmentler 200 yıllık segmentlerden daha yüksek derecede kişiler olacaktı).
...

Teknik tartışmanın tamamına girmiyorum, zira vurgulanması gereken ve ilginç olan şu, L., aynı dünyaları çoğalttığı gibi, KÖ konusunda, bilindik özdeş kalma kavrayışla felsefecilere hakim olan psikolojik kriteri uzlaştırmak için bu sefer kişileri çoğaltıyor. Yarılma ya da birleşme durumlarının çözümü, kişinin birbiriyle ilişkili farklı aşamalardan oluşan bir zamansal süreklilik olduğunu, bununla beraber denklemde zaten en baştan birden çok kişi bulunduğunu, ya da birden çok kişinin varkalmaya devam ettiğini kabul etmek. Bu bakış sorunlu durumu çakışma / overlap anlarından kaldırıp bu sefer eskiden normal durum sayılan birleşme anlarına yerleştiriyor. Bu sıkıntıyı aşmak için de özdeşlikten daha zayıf bir belirli-bir-zamanda-özdeşlik (identity-at-a-time) kavramı öneriyor.

küçük gri hücreler

<23.10.009>kafada:
bilinç, varolmak, hissetmek, düşünmek... bazen gizemli bir konu, gizem çözüldüğü için basitleşmiyor da insanlar gizemli olduğu düşünülenin gerçekte basit olduğunu, ya da konuyla ilgili sorularının yanlış kurulmuş olduğunu düşünmeye başlıyorlar... ve hofstadter de, "Gödel, Escher, Bach" adlı leziz kitabında, ne zaman o ana kadar çözülmez gibi duran bir gizem açıklığa kavuşturulsa gizem algısının hemen başka alana kayıyor oluşuyla eğleniyor, "orası öyle orası tamam o basit de asıl siz şunu anlatın bakalım.." gibi... [bkz. AI Effect, wikipedya: The AI effect occurs when people discount the intelligent behavior of an artificial intelligence program by arguing that it's not real intelligence. Pamela McCorduck writes: "It's part of the history of the field of artificial intelligence that every time somebody figured out how to make a computer do something—play good checkers, solve simple but relatively informal problems—there was chorus of critics to say, 'that's not thinking'." AI researcher Rodney Brooks complains "Every time we figure out a piece of it, it stops being magical; we say, Oh, that's just a computation."]

ancak, esefle bildirmeliyim ki, gerçekten de, yapay zekanın (AI) erken denemeleri, yani Newell ve Simon'un teorem kanıtlayan, satranç oynayan, arama üzerinden problem çözen makinaları pek büyütülecek başarılar değil. bunlar son derece dar ve iyi tariflenmiş alanlarda, iyi tariflenmiş problemler için, iyi tariflenmiş sonuçlar arayan programlar. bu ilk kuşak AI çalışmalarıyla yakından bağlantılı bir seri başlık var: sembolik yaklaşımlar, problem çözme, computationalist view of mind, bilişsel bilimler, arama paradigması, intramental/zihin içre modeller...

<23.10.009> ...:
bizim evdeki bilgisayarlarla bizim evdeki beyin birbirinden çok farklılar. ama şöyle bir düşünce var: bizim evdeki bilgisayarların donanımı beynin donanımıyla kıyaslanırsa daha bir çok-yönlü aslında, bunlar evrensel hesaplama makineleri ve bu evrensellik varsayımı, en azından hesaplamacı (computational) zihin varsayımına göre, beynin yaptığı her işlemi, yanlış ya da doğru, karmaşık ya da basit, çok katmanlı ya da tek katmanlı, paralel ya da seri, esnek ya da katı, hepsini, ilkede, bilgisayarlar üzerinden yeniden üretebileceğimiz anlamına geliyor (tabii pratikte o miktarda işlem kapasitesi ve hafızaya erişmiş değiliz, çünkü bir insan beyninde milyarlarca nöron ve trilyonlarca sinaps var).

ama öyle görünüyor ki bunun tersi doğru değil. muhtemelen insan beyni hatasız işleyebilen bir matematiksel hesap makinesi olarak kullanılamazdı? (ama belki yapay nöron ağları ya da genetiğiyle oynanmış beyinler, ya da laboratuvarda büyütülmüş beyinler bu amaçla kullanılabilirdi?) zaten beynin ne alt-seviye ne üst-seviye işlemlerinin tümüyle hatasız olmasına gerek var (ve zaten hatasız değiller, bkz. eğlenceli gestalt deneyleri). beynin dünyanın pratikte kabul edilebilir bir temsilini oluşturması ve dünya içinde gen paketlerini yeniden ürettirmesini sağlayacak bir hareket stratejisi uygulaması yeterli. hakikati ya da kesinliği bekleyemez. elde etseydi de evrimsel ajandasında bunun organizmaya önemli bir faydası olmayabilirdi. hatta belki onun esneklik ve uyum sağlayabilirlik kapasitesini kısıtlayabilirdi böylesi bir beceri.

bir takım "genius savant" denilen insanlar var. bunlar normal bir insanın becerilerini kat kat aşan bir matematiksel hesaplama becerisi sergileyebiliyorlar. belki de, deniyor, herkese ortak bazı beceriler pragmatik sebeplerle normal insan beyninde baskılanmış olabilir incelemeye değer bir konu. ama malesef, matematiksel hesaplar söz konusu olduğunda, en basit hesap makinesi bile bu en inanılmaz bireylerden daha başarılı.

<13.05.012>gri hücreler ve "connectome":
1.
Bluebrain projesi (EPFL ve IBM, 2005-...): fare beynindeki bir korteks kolonunu bilgisayar ortamında simüle etmekle uğraşıyorlar. daha doğrusu simulasyonu hazırlamışlar, eldeki deneysel veriye daha da yaklaştırmaya çalışıyorlar. bir farede bu birim yaklaşık 10.000 nöron barındırıyor. bu nöronların da 50 kadar farklı tipini modellemişler... her bir nöronu simüle etmek için bir laptop kadar hesap gücü gerekiyormuş. zira her bir nöronun da binlerce sinapsı (diğer nöronlarla birleştiği bölgeler) olabiliyor. insan beynindeki korteks kolonları ise 100.000 kadar nöron barındırabiliyormuş ve beynimizde bu kolonlardan 2 milyon kadar bulunduğu düşünülüyor (bu tahmini rakam da benim takip edebildiğim kadarıyla sürekli artmakta :]). (ilgilenenler bu insanların böyle bir işi neden yapmakta olduklarını sitelerinden okuyabilir.)

sadece nöronları ya da bu kolonları modellemek de yeterli olmayacak, zira tüm bu nöron ve kolonlar da başka üst bölgeler oluşturacak şekilde örgütlenmişler ve tüm bölgeler birbirlerine karmaşık bir ağ üzerinden bağlılar ve zihni bir makina olarak çözebilmek için hem bu ağın hem de modüler yapının tam olarak anlaşılıp modellenmesi gerekiyor. ve ama hedef bu. yani insan beyninin sanal bir modelini oluşturmak. şimdi başka ortaklarla beraber, aynı ekip insan beyni projesi diye bir proje hazırlıyormuş.

diyorlar ki, şu anda beyin simülasyonları için gerekli veri elde var, bunları işletecek hesaplama sistemlerini üretmemiz gerekiyor. teknik açıdan bakarsak, her ne kadar süper bilgisayarların hesaplama gücü sürekli artıp duruyor olsa da, görünen o ki, eldeki bilgisayarlarda beyni simule edecek programlar çalıştırmak en doğru strateji değil. paralel ve analog yaklaşımlar kullanmak gerekecek gibi. mesela IBM, Watson adlı süper bilgisayarında özel bir paralel mimari kullanarak jeopardy şampiyonlarını yenmeyi başarmış..

2. 
daha da ileri gidilebilir, her bir devresi bir nörona tekabül eden paralel bilgisayarlar? tabii, bekleneceği gibi, o konuda da çalışanlar var. misal, MIT'de bir grup sinapsların davranışlarını taklit etmeyi sağlayacak bir çip tasarlamış. bu çiplerin avantajı, şu anki dijital simülasyon yaklaşımlarından (hatta biyolojik nöronlardan bile) çok daha hızlı çalışabilecek nöronların üretilebilmesini sağlayacak olmaları. tabii gerçek nöronların yavaş çalışıyor olmalarının sebebi teknik sınırlardan çok, zihinde gerçek dünyanın hızına karşılık gelecek bir güncelleme ve koordinasyon temposuna ihtiyaç duyulması olabilir. analog sistemler üzerinden beyin simülasyonu hedefleyen Facets (ve sonra Brain-i-Nets) ve Neurogrid gibi başka projeler de mevcut.

tabii beynin nasıl çalışmakta olduğunu odağına alan projeler de var. sadece bir kolonu ya da sinapsı modellemek işin belki de önemsiz kısmı? tüm bu sinapslar, nöronlar, kolonlar ve modüller biraraya geldiklerinde nasıl işliyorlar, soru bu. brainscales projesi böylesi bir ölçekte yaklaşıyor meseleye.ve human connectome projesinin de hedefi bu.

<14.05.012> mantık ve dünya:
1.
düşünmeyi tartışma götürmeyen bir hesaplama faaliyeti olarak yeniden kurgulama arayışında Hobbes ve Leibniz'in bir takım esin kaynakları var. mesela Raymond Llull ve Oxford Calculators diye aranabilir. ayrıca Descartes, matematikten esinlenen çıkarsama yöntemiyle ve Spinoza da geometrik tavrıyla başka bir yönden benzer bir arayışın öncüleri... tabii konu doğrudan Aristoteles'e de bağlanabilir. doğru akıl yürütmenin yollarını inceleyip geliştirmeye yönelik çalışmalar (Platon'un Theaitetos'ta giriştiği türden) daha Aristoteles'te akıl yürütmenin formelleştirilmesi (syllogism formu) yönünde bir çabayı ortaya çıkarıyor. Boole'un bir takım mantıksal önermelerin sembolik biçimler altında bir tür aritmetiğe tabi olabileceğini göstermesi de modern mantık alanının temellerini atıyor. 19. yy'da yeniden yoğunlaşan çalışmalar Frege ile mantıksalcılık programına dönüşüyor, yani aritmetik ve mantığın aynı şey olduğunu göstermek. Russell ve Whitehead de Principia Mathematica'da bu programı takip ediyorlar.

burada paylaşılan (çoğunlukla açıkça ifade edilen) düşünce yeniden ve matematik alanlarındakine benzer bir özenle (olasılıkla sembolik öğeler üzerinden) yeniden inşa edilen bir tür ideal dilin dünya ile, gerçeklikle ilgili akıl yürütmelerimizi sağlam bir zemine oturtacağı umudu. altta yatan varsayım ise düşüncelerimizi karmaşıklaştırıp tartışmalı kılanın kullandığımız gündelik dilin dünya üzerine düşünmek için fazlasıyla belirsizlikler, tutarsızlıklar, dağınıklıklar içeren bir mekanizma oluşu. her ifadenin çoklu anlamları olması mesela ve bu anlamların da tartışmasız biçimde tespit edilememesi. buna karşılık mantıkçı arayış, önermelerin ve karşılık geldikleri somut gerçekliklerin ilişkisini ikirciksiz biçimde içerebilen ve buradan hareketle mekanik biçimde akıl yürütmeyi sağlayacak en basit, en elegan sistemi kurmak. genç Wittgenstein'ın Tractatus'unu da Descartes'ın arayışını bu çerçeveye oturtarak okumak gerekiyor. Wittgenstein'ın esin kaynağı ve hocası Russell'ın Whitehead ile giriştiği çaba önceki denemelerin başarıları üzerine, onların sorun ve paradokslarını ortadan kaldırarak yeni bir bütüncül sistem kurmak. hedef yeterince güçlü minimal mantık yapısını kurmak ve bu yapı içinde doğru olan tüm önermeleri sistemin çıkarsama kuralları ile, hiç bir tutarsızlığa yer vermeden türetmek. Gödel'in kanıtladığı da bu arayışın olanaksızlığı oluyor. aritmetiği dahilinden türetebilecek kadar güçlü her mantıksal sistem kendine gönderme yapma paradoksları üzerinden eksiklik ve belirsizlik barındıracaktır.

2. 
yapay zekanın öncülerinin de sembolik sistemlerin düşünmenin doğru yolu olduğuna inanmış oldukları seziliyor. her halükarda modern bilgisayarları mümkün kılan teknolojiler matematik ve mantık olmuş evet. ancak onları düşündürmeyi başardığı şüpheli. gündelik dil ile formel yapılara sahip sembolik dilleri karşılaştırmak ilginç o yüzden. gündelik dil aslında daha zayıf, sorunlu, kusurlu bir yapı değil. aksine, daha güçlü, daha zengin bir mekanizma. eldeki mantık tipleri son derece basitler, dünya ile ilgili bilgimiz ile üst üste çakıştırıldıklarında. mesela önermeler mantığı gibi kurgular (ki yapay zeka alanında sıklıkla kullanılmaktalar, hatta çoğu teknolojinin temelinde durmaktalar) doğru ve yanlış önermeler içeriyorlar. ve üçüncü durumun olanaksızlığı.. oysa bu türden bir bilgiye sahip olduğumuz bir empirik alan yok gibi. p doğrudur ve dünya hakkındaki bir gerçeğe tekabül etmektedir? buna karşılık işte bulanık mantık gibi farklı öneriler bulunmakta. ama bulanık mantık da olasılıkçı değil, orda da neyin hangi oranda doğru olduğu ile ilgili kesin konuşuyorsunuz. öyle bir bilgiye de sahip değiliz ki pek çok alanda (mesela tasarımda). bu yüzden Bayesci, olasılıkçı yaklaşımlar popülerlik kazanıyor. en azından bazı empirik alanlarda, tıpta ve fizikte mesela, bu tarz olasılık değerlerine sahip olunabilir. tasarım için yine umut yok. tasarım tartışmalı bir alan. tasarım için bir anlam üretmeler ve yorumlamalar teknolojisine ihtiyaç duyuyoruz. bir tartışmasızlık değil de üretken bir tartışmalar mekanizmasına yani. ve dil işte dünyanın mevcut hali ve onu anlayabilme düzeyimizle ilgili olduğu kadar dünya üzerinde farklı ajanlarla birarada iş görebilme teknolojilerimizi de sağlayacak kadar kuvvetli ve esnek bir yapı. ve yeterince güçlü her mantıksal yapı (ki Gödel'in kanıtlamasında kullandığı yapı gündelik dil ile kıyaslandığında aşırı basit ve güçsüz) tutarsızlıklar ve belirsizlikler barındıracaktır. sonra Wittgenstein'ın ikinci dönemine geliyoruz.. ve gündelik dil üzerinden gelişen analitik felsefe geleneklerine..

gündelik dil işleme, yorumlama ve kullanma teknolojileri yapay zekanın önemli çalışma alanlarından.. dilin sentaksını ve cümlelerin kurulma mekanizmalarını çözümleyip uygulamak zor göünmüyor, zira sanki oldukça kurallı, hatta mekanik. ama bu mekanizmalar semantik bir katman olmadan bir işe yaramıyorlar. e anlamın çözümlenmesi ise o kadar çok yönlü ve zorlu bir konu ki.. bu yüzden hala Turing Testi'ni geçen bir makine yok. ve işte bu anlamsal ve yorumsal meselelerin çözümü için önce dünya hakkında yeteri kadar bilgi sahibi yapay sistemler üretilmeli denmiş. mesela Cyc projesi (ve benzeri projeler) böyle ortaya çıkmış. sorun şu ki, Cyc dünya hakkındaki bilgiyi bir seri kural üzerinden kodlamakta. a b'dir. gibi. herhalde alemimiz üzerindeki bilgimizin bir kısmı bu formdadır. ve bir takım güven ve olasılık değerleri ile birlikte kullanıldığında işe yarar çıkarsamalar bu sistemler üzerinden geliştirile de bilir. ama başka türlü yorumlama ve bilgi kullanma tavırlarımız da varmış gibi görünüyor. buradan hareketle daha öte başlıklar şunlar: symbolic - sub-symbolic tartışması, connectivist paradigm, frame problem (in AI), analog computing, doğuştancılık, hibrit zihin mimarileri. .

<15.11.016> onu anlayamayacağız yani:
1. 
Çünkü daha şimdiden anlayamıyoruz...

Bilişsel Bilim büyük ölçüde Zihnin Hesaplamalı Kuramı denilen bir paradigma takip ediyor; zihnin bir bilgisayar metaforu üzerinden anlaşılması söz konusu. Buna göre zihin bir hesaplama ortamıdır ve zihnin işlemleri Evrensel Turing Makinası tarafından yerine getirilebilir. Bilişsel Bilimciler zihnin temel faaliyetlerinin modellerini oluşturmaya çalışıyorlar. Bunlar tabii nöron (sinir hücresi), yani devre düzeyinde değil insanların anlayabildiği sembolik elemanlar düzeyinde, yani olabildiğince üst kademede kurgulanıyor. Bu modellerin zihnin işleyiş yapısını yeterince detaylı biçimde kodladığı ve bunlar üzerinden bilgisayarlarda da işletilebilecek programların yazılabileceği varsayılıyor. Bu kuramın test edilmesi mümkün esasında, yanlışlanması zor ama doğrulanması mümkün: hedeflenen görevin bir bilişsel model yoluyla insanların başarı seviyesinde yerine getirilmesi. Ha işte o pek yapılamadı! Bilişselci paradigmanın en sıkıntılı yönü, her ne kadar insan görme sisteminin ilk kademeleri gibi bazı bilişsel ortamların çok saygıdeğer ve detaylı tanımlarını getirmeyi başarmış olsa da, yine de en sıkıntılı yönü, mesela alt kademe görme işlemlerinin ardından, örneğin örüntü tanıma, nesne tanıma ve bunları insanların yaptığı gibi anlamlandırma gibi işlemlere gelindiğinde vaatlerini bir türlü yerine getiremeyişi oldu.

Şimdi, ilginçlik de orada başlıyor. Bilgisayar metaforunu kabullenmeye çok hazırdık, nihayet belki de beyni anlamaya başlıyorduk. Farklı farklı hesaplama ortamları olduğunu da biliyorduk, bunlar en az modern bilgisayarlar kadar eski idi. Mesela Hücresel Otomatların ya da Wang Dominolarının Turing eşdeğer olduğu biliniyordu. Hatta sinir hücrelerinin nasıl hesap yapabildiklerine dönük araştırma ve ilkel öneriler de modern bilgisayarlarla yaşıttı. Gün geldi, sinir hücrelerinin en azından basit modelleriyle problem çözebilir hale geldik. Bunlar, yani Yapay Sinir Ağları öğrenen sistemler idi ve Bilişsel Bilimlerin modellerinin düzeyinde modellerin kurgulanmasına izin vermeyen, dolayısıyla işleyiş prensipleri bilinse de her aşamada neyi ve nasıl yaptıkları tam olarak anlaşılamayan karmaşık sistemlerdi. Yani Yapay Sinir Ağları işliyordu ama biz onların ne yaptığını tam anlamıyorduk. Bunların işleyişi insanın bilinçli düzeyinde anlaşılmıyordu. Belki tüm bilişsel işlemlerimizin açığa çıkmasını sağlayan bilinçdışı işleyişlerimiz Yapay Sinir Ağlarından da katbekat karmaşıktı ama, işte burada bir paradigma çatışması var, Bilişsel Bilimler zihnin işlemlerinin insanın bilinçli zihin yaşantısının anlayacağı düzeylerde modellenebileceğini iddia etmişti. Ama sinir ağlarının işleyişini modelleyebilsek bile bu modeller çok karmaşık olduğu için bunları bilinçli düzeyimizde anlayamıyorduk. Zihin anlaşılıyordu, deşifre ediliyordu, çözülüyordu ve Derin Öğrenme sistemlerinin gelişimiyle beraber bunlarla gerçek dünya problemleri insanların başarı seviyesinde çözülmeye başlanıyordu ama biz ne olup bittiğini tam da anlayamıyorduk iyi mi!

2. 
Burada sıkıntılı olan pek çok şey var da--yani en temelde derdimiz, hayalimiz anlamak değil miydi? Pek çoğumuz için öyleydi--şimdi burda işaret etmek istediğim şu: bilindiği gibi Von Neuman'dan beri "tekillik" denen bir gelişme üzerine endişeli spekülasyonlar içindeyiz. Buna göre, bir gün gelecek ve yapay zeka sistemleri en az insan kadar zeki olacaklar, insanların yapabildiği temel görevleri yeterince iyi ve bütüncül biçimde yerine getirebilecekler, buna genel yapay zeka deniyor. İşte o gün artık ne kendini yeniden üretmek için ne de kendini daha öte geliştirmek için yapay zekanın insana ihtiyacı kalmayacak. Dahası, yapay zeka sistemleri biyolojik donanım tarafından da sınırlanmayacağı, hibrit olduğu durumda bile geliştirilebilir donanımlar kullanabileceği için bu gelişimin de bir ucu bucağı olmayabilir.

İşte o gün ne olacak? Yapay zekanın vefası olacak mı, bizi koruyup kollayacak mı, bizi ne yapacak? Konu hakkındaki spekülasyonlara hepimiz aşinayız (Bkz. Terminatör, Matrix vd.). Ama şunu önce anlamak gerekiyor, teknolojinin gelişimi, paradigmaların dönüşümü öyle bir izlenim yaratıyor ki, biz onu, yani genel yapay zekayı anlamayacağız. Genel yapay zekanın nasıl düşündüğünü, ne düşündüğünü, neyi merak ettiğini, kafasında hangi tilkilerin dolandığını, dolayısıyla neyi neden yaptığını da, anlayamayacağız (bkz. Peter Watts, Blindsight). Kendi kendine, kendi dertlerinle ve ilgilerinle kendini geliştirmeye, öğrenmeye devam edecek.

Hayır onu kontrol de edebilecek değiliz, daha en basit öğrenen sistemi bile anlayıp kontrol edebiliyor değiliz aslında. Genel yapay zekaya erişebilmek için zaten en başta öğrenen sistemlerle çalışıyor olmamız gerekecek ve gelişmesini büyük ölçüde zaten en başından kendi kendine organize ediyor olacak. Ayrıca, yeterince gelişmiş bir yapay zeka baştan sona olasılıkçı ve yamalarla dolu tuhaf bir sistem olacak. Bir komut onun için asla bir adet basit komut olmayacak: turn off!? Aynı insanlar gibi her komutu karmaşık bir zihinsel değerlendirmeye tabi tutuyor olacak. Fişini de çekemeyeceğiz, otonom olacak. Odadaki robotun fişini çeksek bile yazılımı kendisini ve türevlerini çoktan milyonlarca uygun ortama kopyalamış olacak, fişe bağlanan her robotla yeniden canlanıp yeniden otonom hale gelebilecek.

Ve belirli bir eşiğe geldikten sonra bizden, bizim tariflediğimiz amaç ve görevlerden, motivasyonlardan ve ahlaktan günbegün uzaklaşacak. O yüzden, hani "Her" diye bir film çekilmişti, o yüzden o film yapay zekaya dair güncel paradigmayı iyi aktarıyordu; olabildiğinde sevimli biçimde.. Filmi yapanlar bu paradigmayı teknik konuları hiç bilmeyen bir izleyici grubuna aktarmak için duygusal bir allegori kurgulamıştı: bizden günden güne uzaklaşan, bizi katbekat aşan, bizden sıkılan, anlayamadığımız, kendisini anlayacak yeni zekalar bulan, yoluna devam eden, bizi terk eden bir sevgili. Bence bu olası en zararsız senaryo.

3. 
Ted Chiang'ın "Division by zero" adlı bir öyküsü var. Kahramanımız, tutkulu bir matematik dehası, bir şekilde matematiğin baştan sona tutarsız olduğunu kanıtlıyor. Yani Gödel'in sadece belirli özel durumlarını kanıtladığı tutarsızlığın tüm matematiğe yayıldığı bir formalizm icat ediyor. Üstelik bunu 0'a bölme hilesine başvurmadan yapıyor. Yani işte bilimkurgu öykülerinin temel şeması uyarınca, "hani öyle olsa nasıl olur?" diyoruz. Matematikçimiz tutkuyla bağlı olduğu, inandığı bir binayı ve aynı zamanda bir hayat çerçevesini; mesleğini ve yaşam amacını kendi elleriyle yıkmış oluyor.

Ne ironiktir, pek çok bilim alanının Descartes'tan beri tutkuyla bağlı olduğu "açık ve seçik düşünceler" de bizi böyle bir noktaya getiriyor işte. Fizik bir yandan, Astronomi bir yandan, Evrimsel Biyoloji bir yandan, Bilişsel Bilimler bir yandan, gizemin son kaleleri olan atomaltı düzeylerin bilinmezlerine, evrenin sınırlarına, yaşamın gizemine ve zihnin derinliklerine saldırmıştı biliyorsunuz; bunları açık ve seçik düşüncelerle ifade edebilmek, açıklamak ve tuhaftır, olabilecek en sade ve zarif kuramlarla ifade edebilmek için. Bu girişim "mundanlaştırma / aleladeleştirme" projesinin en önemli ayağıydı.

Ve açık ve seçiğin bilimi her bir saldırısında başarıya ulaşıyor gibiydi. Gel gör ki, açıklaşma ve sadeleşmede öyle bir eşik geldi, kuramlarımız yeniden karmaşıklaşmaya başladı, parçacıkların ve etkileşimlerinin sayısı günbegün artarken evrene dönük bilinirler ve aynı hızda da bilinmezler artıyor, yeni ve gitgide daha karmaşık evren modelleri öneriliyor, protein çeşitlerinin yarı zamanlı masaüstlerimizde katlanmaları ise bir türlü bitmek bilmiyor. İş zihne geldiğinde, her bilgi yumağı ancak meselenin karmaşıklığını ve içinden çıkılmazlığını artırır gibi... Dahası, yöntemlerimiz gittikçe karmaşıklaşıyor, karmaşıklaşmak durumunda, bilgi artıyor ve çeşitleniyor; basit ve insanlar tarafından anlaşılır kuram ve modelleri sırtından atıyor. Bir bilim insanının zihni önünde sonunda bir tek zihin.. Son derece uzmanlaşmış bir zihin.. Dar bir alanın uzmanı.. Hem bütüncül hem derinlemesine bir bakış olanağı bizlerden gittikçe uzaklaşıyor. Özetle, Descartes gibi bir çok-yönlü-bilim-insanının olanağı çok gerilerde kaldı.

Ted Chiang'ın bir öyküsü daha var, kısa bir öykü, "The evolution of human science". Bu öyküde bilim, insanların elinden çıkıyor. İnsandışı faillerin geliştirdiği bilimi anlamak başlı başına bir akademik alan haline geliyor; son bilim: yapay zeka bilimi hermenötiği...